KIM SỬ (QUYỀN 103) HOÀN NHAN BỒ SÁT A LÝ, ÁO TRUÂN TƯƠNG, HOÀN NHAN BỒ LẠT ĐÔ, GIÁP CỐC THẠCH LÝ CA, TRUẬT GIÁP THẦN GIA TRUYỆN CHÚ DỊCH (金史蒲察阿里、奧屯襄、完顏蒲剌都、夾谷石里哥、朮甲臣嘉傳注譯（卷103）注譯)

Kim Sử quyển 103: Bồ Sát A Lí, Áo Truân Tương, Hoàn Nhan Bồ Lạt Đô, Giáp Cốc Thạch Lý Ca, Truật Giáp Thần Gia truyện chú dịch truyện chú dịch (金史蒲察阿里、奧屯襄、完顏蒲剌都、夾谷石里哥、朮甲臣嘉傳•卷103)

蒲察阿里

蒲察阿里，興州路人。以廕補官，充護衛十人長、武器署令，轉宿直將軍，遷右衛副將軍。宋兵犯分道鋪，馳驛赴邊，伺其入，以伏兵掩之。改提點器物局。泰和伐宋，從右副元帥匡為副統，攻宜城縣，取之。八年，以功遷武衛軍副都指揮使。大安元年，同知南京留守事，徙壽州防禦使，遷興平軍節度使。崇慶初，遷元帥右都監，明年，轉左都監。時都城被圍，道路梗塞，阿里由太原至真定，率師赴援，抵中山，不克進。貞祐二年，移駐大名。征河南鎮防軍圖再舉，眾既憚於行，而阿里遇之有厚薄，軍變，遇害，眾因逃散。宣宗詔元帥左都監完顏弼安集其軍，赦首惡以下，河南統軍司更加撫諭。

Bồ Sát A Lý, người lộ Hưng Châu. Vì ân trạch của cha ông mà được bổ làm quan, sung làm Hộ Vệ Trưởng mười người, Vũ Khí Thự Lệnh, Chuyển Sở Trực Tướng Quân, dời làm Hữu Vệ Phó Tướng Quân. Quân Tống xâm phạm vào Phân Đạo Phô, đặt trạm dịch ở biên cảnh. Bồ Sát A Lý đợi chúng vào rồi, đem phục binh đánh úp. Sau đó được đổi làm Đề Điểm Khí Vật Cục. Niên hiệu Thái Hòa (1201-1208) phạt Tống, theo Hữu Phó Đô Soái họ Khuông làm Phó Thống, công Tuyên Thành Huyện, lấy được. Năm thứ tám, vì có công nên chuyển làm Võ Vệ Quân Phó Tướng Chỉ Huy Sứ. Năm đầu Đại An (1209-1211), A Lý làm Thông Tri Nam Kinh Lưu Thủ Sự, chuyển làm Thọ Châu Phòng Ngự Sứ, dời làm Hưng Bình Quân Tiết Độ Sứ. Những năm đầu niên hiệu Sùng Khánh (1212-1213), dời làm Nguyên Soái Hữu Đô Giám, năm sau chuyển làm Tả Đô Giám. Bấy giờ đô thành bị vây, đạo lộ ách tắc, A Lý từ Thái Nguyên chuyển sang Chân Định, soái lĩnh quân đến cứu viện, đi đến Trung Sơn, không tiến tiếp được nữa. Trinh Hựu năm thứ hai (1214), dời đồn trú ở Đại Danh. Lại muốn toan tính cử quân chinh chiến ở Hà Nam, binh sỹ sợ sệt với việc phải đi, mà A Lý đãi ngộ họ có khi phong hậu có khi bạc bẽo, trong quân sinh biết, A Lý bị hại, quân chúng do vậy bỏ chạy tứ tán. Tuyên Tông chiếu cho Nguyên Soái Tả Đô Giam Hoàn Nhan Bật An chiêu tập quân của A Lý, tha cho những kẻ không phải chủ mưu thủ ác, Hà Nam Đô Thống Quân Tư phủ dụ thêm. 

奧屯襄

奧屯襄，本名添壽，上京路人。大定十年，襲猛安。丞相襄舉通練邊事，授崇義軍節度副使，改烏古里颭詳穩，召為都水少監、石州刺史。未幾，為平南蕩江將軍，以功升壽州防禦使，遷河南路副統軍兼同知歸德府事、昌武軍節度使，仍兼副統軍。崇慶改元，為元帥左都監，救西京，至墨穀口，一軍盡殪，襄僅以身免，坐是除名。明年，授上京兵馬使。宣宗即位，擢遼東路宣撫副使。未幾，改速頻路節度使，兼同知上京留守事。二年二月，為元帥右都監，行元帥府事于北京。五月，改留守，兼前職，俄遷宣撫使兼留守。

Áo Truân Tương, tên gốc là Thiêm Thọ, là người Thượng Kinh Lộ. Đại An năm thứ mười (1171), âm tập Mãnh An. Thừa Tướng Hoàn Nhan Tương đề cử làm Gián Biên Sự, thụ phong Sùng Nghĩa Quân Tiết Độ Sứ, đổi làm Ô Cổ Lý ? Tường Ổn, chiêu làm Đô Thủy Tiểu Giám, Thạch Châu Thứ Sử. Không lâu sau, làm Bình An Đãng Giang Tướng Quân, vì có công thăng chức làm Thọ Châu Phòng Ngự Sứ, dời làm Hà Nam Lộ Phó Đô Thống Quân kiêm Đồng Trị Quy Đức Phủ Sự, Xương Võ Quân Tiết Độ Sứ, vẫn kiêm làm Phó Thống Quân. Lúc đổi niên hiệu Sùng Khánh (1212-1213) làm Nguyên Soái Tả Đô Giám, cứu viện cho Tây Kinh, đến Hắc Cốc Khẩu, toàn quân bị tiêu diệt, chỉ mình Áo Truân Tương thoát thân, chịu tội trừ danh (). Năm sau (1214), nhậm chức Thượng Kinh Mã Sứ. Tuyên Tông lên ngôi, nhậm chức Liêu Đông Lộ Tuyên Phủ Phó Sứ. Không lâu au, đổi làm Tốc Tần Lộ Tiết Độ Sứ, kiêm Đồng Tri Thượng Kinh Lưu Thủ Sự. Năm thứ hai, tháng hai, làm Nguyên Soái Hữu Đô Giám, đảm được việc của Nguyên Soái Phủ ở Bắc Kinh. Tháng năm, đổi làm Lưu Thủ, kiêm chức đã kể trên, không lâu sau dời làm Tuyên Phủ Sứ kiêm Lưu Thủ. 

() Nguyên Sử Thái Tổ Bản Kỷ quyển 1 ghi là:

秋，圍西京。金元帥左都監奧屯襄率師來援，帝遣兵誘至密穀口，逆擊之，盡殪。

Mùa thu, vây Tây Kinh. Nguyên Soai Tả Đô Giám nhà Kim là Áo Đôn Tương soái lĩnh binh sư đến cứu, hoàng đế sai quân dụ đến Mật Cốc Khẩu, nghịch đánh chúng, giết sạch.

Mật Cốc Khẩu ở đây ắt là Hắc Cốc Khẩu trong truyện.

十一月，詔諭襄及遼東路宣撫使蒲鮮萬奴、宣差蒲察五斤曰：「上京、遼東，國家重地，以卿等累效忠勤，故委腹心，意其協力盡公，以徇國家之急。及詳來奏，乃大不然，朕將何賴。自今每事同心，並力備禦，機會一失，悔之何及！且師克在和，善鈞從眾，尚懲前過，以圖後功。」三年正月，襄為北京宣差提控完顏習烈所害。未幾，習烈複為其下所殺，詔曲赦北京。

Tháng mười một, chiếu dụ Áo Truân Tương cùng Liêu Đông Lộ Tuyên Phủ Sứ Bồ Tiên Vạn Nô, Tuyên Sai Bồ Sát Ngũ Cân nói: "Thượng Kinh, Liêu Đông là đất trọng yếu của quốc gia, nên các khanh hay trung cẩn lập công, cho nên trẫm ủy thác tâm phúc, ý muốn các khanh hiệp lực tận vì việc công, để cứu quốc gia khỏi sự nguy cấp. Đến lúc trẫm đọc tường tận tấu các khanh gửi đến, bèn không phải như vậy, trẫm còn biết dựa vào ai đây. Tự nay mỗi khi làm việc đồng tâm đồng lòng, hiệp lực phòng bị, cơ hội một khi để mất, hối cũng không kịp nữa rồi! Vả quân sư có thắng là do hòa mục, các khanh hòa hợp, nghe theo lời mọi người, còn răn tội trước, để mưu lập công sau này." Năm thứ ba, tháng giêng, Tương bị Bắc Kinh Tuyên Sai Đề Khống Hoàn Nhan Tập Liệt hại. Không lâu sau, Tập Liệt lại bị thủ hạ giết chết. Tuyên dụ đại xá Bắc Kinh. ()

Kim Sử, Tuyên Tông Bản Kỷ, quyển 14 ghi:

乙亥，。北京軍亂，殺宣撫使奧屯襄。

Ất Hợi, quân ở Bắc Kinh làm loạn, giết Tuyên Phủ Sứ Áo Đôn Truân.

完顏蒲剌都

完顏蒲剌都，西南路按出灰必剌罕猛安人。充護衛，除泰定軍節度副使。以憂去官，起複唐古部族節度副使，徙安國軍，移颭詳穩，累官原州刺史。坐買部內馬虧直，奪官一階，降北京兵馬都指揮使、甯遠軍刺史，曆同知臨洮府、西京留守事。崇慶元年，遷震武軍節度，備禦有功，遷一官。貞祐初，置東西面經略司，就充西面經略使，上言：「管內大和嶺諸隘屯兵，控制邊要。行元帥府輒分臣兵萬二千戍真定，餘眾不足守禦，近日複簡精銳二千七百人以往。今見兵不滿萬，老羸者十七八。臣死固不足惜，顧國家之事不可不慮，新設經略移文西京、太原、河東取軍馬，大數並稱非臣所統。」詔真定元帥府還其精銳二千七百人。西京、太原、嵐州有警急，約為應援。州郡皆不欲屬經略司，遂罷經略官，入為簽樞密院事，改左副點檢。四年，遷兵部尚書，興定元年，致仕。四年，卒。

Hoàn Nhan Bồ Lạt Đô, người thuộc Tây Nam Lộ An Xuất Hôi Tất Lạt Hãn Mãnh An. Được sung làm hộ vệ, nhậm chức Thái Định Quân Tiết Độ Phó Sứ, vì chịu tang mà bỏ không làm quan, sau lại khởi dụng làm Đường Cổ Bộ Tộc Tiết Độ Phó ứ, chuyển sang An Quốc Quân, dời làm ? Tường Ổn, nhiều lần làm Nguyên Châu Thứ Sử. Bị tội do hao tổn khi mua ngựa từ bộ tộc, truất quan một cấp, giáng làm Bắc Kinh Binh Mã Đô Chỉ Huy Sứ, Ninh Viễn Quân Thứ Sử, làm qua chức Đồng Tri Lâm Thao Phủ, Tây Kinh Lưu Thủ Sự. Năm đầu Sùng Khánh (1212) , dời làm Chấn Võ Quân Tiết Độ Sứ, phòng bị có công, thăng một cấp quan. Những năm đầu Trinh Hựu (tháng 9 năm 1213-tháng 9 năm 1217), đặt Đông Tây Diện Kinh Lược Tư, được sung làm Tây Diện Kinh Lược Sứ. Dâng tấu nói: "Thần quản hạt Đại Hòa Lĩnh ải đều có đồn binh, khống chế nơi hiểm yếu biên cương, Hành Nguyên Soái Phủ phân binh của thần một vạn hai nghìn đồn Chân Định, còn lại không đủ phòng thủ. Gần đây lại tinh giản tinh đi quân tinh nhuệ hai nghìn bảy trăm người. Nay thần thấy quân không đầy một vạn, binh sỹ già yếu chiếm bảy tám phần mười. Thần có chết mà cố thủ cũng không đáng tiếc, chỉ đoái trông việc của quốc gia không thể không lo, gần đây Kinh Lược Tư vừa đặt gửi thư cho Tây Kinh, Thái Nguyên, Hà Đông chiêu tập quân mã, đại đa số không phải do thần thống lĩnh." Xuống chiếu cho Nguyên Soái Phủ trả về hai nghìn bảy trăm quân tinh nhuệ. Tây Kinh, Thái Nguyên, Lam Châu cáo cấp, ước hẹn làm ứng viện. Châu quận đều không muốn thuộc Kinh Lược Tư, bèn bãi chức Kinh Lược Tư Quan, Bồ Lạt Đô vào triều làm Thiêm Khu Mật Viện. Năm thứ tư (1217), dời làm Binh Bộ Thượng Thư. Năm đầu Hưng Định (1217), từ quan về hưu. Năm thứ tư (1222), mất.

夾谷石里哥

夾谷石里哥，上京路猛安人。明昌五年進士，泰州防禦判官，補尚書省令史，曆臨潢、婆速路都總管判官，累除刑部主事，改薊州副提控，駐軍大名。俄遷翰林待制，為宿州提控。與山東宣撫完顏弼攻大沫堌，賊眾千余逆戰，石里哥以騎兵擊之，盡殪。提控沒烈入自北門，遂擒劉二祖。以功遷武衛軍副都指揮使。坐前在宿州掠良人為生口，當死，特詔決杖八十。徙洺州防禦使、山東路副統軍。坐不時進兵，往宿遷取妻子，解職。起為東平行軍提控。興定元年，破宋兵於宿州，以功遙授安化軍節度使，移定海軍，卒。

Giáp Cốc Thạch Li Ca, là người Thượng Kinh Mãnh An. Năm Minh Xương thứ năm (1195) đổ tiến sỹ, làm Thái Châu Ngự Sử Phán Quan, bổ nhiệm làm Thượng Thư Tỉnh Lệnh Sử, từng kinh lịch Lâm Hoàng, Bà Tốc Lộ Đô Tổng Quản Phán Quan, nhiều lần làm Hình Bộ Chủ Sự, đổi làm Kế Châu Phó Đề Khống, đóng quân ở Đại Danh. Không lâu sau dời làm Hàn Lâm Thị Chế, làm Túc Châu Đề Khống. Li Ca cùng Sơn Đông Tuyên Phủ (Sứ) Hoàn Nhan Bật công Đại Mạt Cố, giặc đông hơn nghìn người ra nghịch chiến, Thạch Lý Ca lấy kỵ binh đánh chúng, giết sạch. Đề Khống MỘt Liệt từ cửa bắc vào, bắt được Lưu Nhị Tổ. Vì có công chuyển làm Vũ Vệ Quân Phó Đô Chỉ Huy Sứ. Mắc tội do cướp nô lệ của lương dân tại Túc Châu, đáng nhẽ bị xử tử, đặc chiếu đánh tám mươi trượng. Dời làm Danh Châu Phòng Vệ Sứ, Sơn Đông Lộ Phó Thống Quân. Bị tội do tiến quân không đúng hẹn, cướp thê tử của Túc Thiên, bãi quan. Sau đó được khởi dụng làm Đông Bình Hành Quân Đề Khống. Năm đầu Hưng Định (1217), phá quân Tống ở Túc Châu, vì có công thụ phong An Hóa Quân Tiết Độ Sứ, dời làm Định Hải Quân Tiết Độ Sứ, mất.

朮甲臣嘉

朮甲臣嘉，北京路猛安人，襲父謀克。泰和伐宋，隸陝西完顏綱麾下。曆通州、海州同知軍州事。貞祐二年，除武器署丞。救集甯有功，遷河南統軍判官、拱衛直副都指揮使、河南治中，遙領綏州刺史兼延安治中，就遷同知府事，改同知河間府事。興定元年，行樞密院于壽州，由壽、泗渡淮伐宋。二年二月，破宋兵三千於漸湖灘，斬三百級。有詔蹂踐宋境上，毋深入。臣嘉駐霍丘楂岡村，縱輕騎鈔掠，焚毀積聚。獲宋諜者張聰，知宋兵二千屯高柳橋，老幼甚眾，其寨兩城，環之以水。臣嘉遣張聰持牒招之，不從。先令水軍徑渡攻之。軍士牛青操戈刺門卒，皆披靡散去，遂登陴，大軍繼之，夷其寨而還。遇宋兵數千于梅景村。臣嘉伏兵林間，以步卒誘致之，伏發，宋兵潰，追奔十餘里，生擒其將阮世安等五人，獲器仗甚眾。七月，賞征南功，升職一等，遷元帥右都監，充陝西行省參議官。四年，兼金安軍節度使。五年，改知延安府事，轉左都監，駐兵京兆。元光元年，卒。

Truật Giáp Thần Hi, người thuộc Bắc Kinh Lộ Mãnh An, lũng tập (kế thừa) mưu khắc của cha. Thái Hòa phạt Tống (1206), Thần Hi là bộ thuộc của Thiểm Tây Hoàn Nhan Cương. Từng kinh lịch Thông Châu và Hải Châu Đồng Tri Quân Châu Sự. Trinh Hựu năm thứ hai (1214), làm Vũ Khi Thự Thừa. Do cứu viện Tập Ninh có công, dời làm Hà Nam Thống Quân Phán Quan, Củng Vệ Trực Phó Đô Chỉ Huy Sứ, Hà Nam Trị Trung, nhận chức Tuy Châu Thứ Sừ kiêm Diên An Trị Trung, dời làm Đồng Tri Phủ Sự, đổi làm D(ông Tri Hà Gian Phủ Sự. Năm đầu Hưng Đinh (1217), lo sự vụ ở Khu Mật Viện tại Thọ Châu, từ Thọ, Tứ Châu vượt sông Hoài phạt Tống. Năm thứ hai (1218), tháng hai, phá bao ngàn quân Tống ở Tiệm Hồ Than, chém ba trăm thủ cấp. Có chiếu giẫm đạp biên cảnh nước Tống, không vào sâu, Thần Hi trú binh ở huyện Hoắc Khấu, thôn Tra Cương. Thả tinh kỵ cướp phá, đốt lương thảo tích trữ của địch. Bắt được gián điệp của Tống là Trương Tổng, biết quân Tống hai nghìn đồn ở Cao Liễu Kiều, già trẻ đi theo rất nhiều, trại của chúng có hai tường thành, bao vây bởi nước. Thần Hi sai Trương Tổng cầm điệp thư chiêu dụ chúng, không theo. Trước hết lệnh thủy quân vượt sông tấn công chúng, binh sỹ tên Ngưu Thanh cầm kích đâm sỹ tốt giữ cửa, khiến chúng phân tán đi, rồi leo lên gờ tường thấp, đại quân tiến tiếp theo sau, san phẳng trại chúng rồi về. Gặp quân Tống vài ngàn ở Mai Cảnh Thôn. Thần Hi phục binh trong rừng, dùng bộ tốt dụ chúng đến, phục binh  nổi lên, quân Tống bỏ chạy, truy theo hơn mười lý, bắt sống được tướng chúng là bọn Nguyễn Thế An, đoạt được rất nhiều khí trượng. Tháng bảy, thưởng công chinh phạt phương nam, thăng chức một cấp, dời làm Nguyên Soái Hữu Đô Giám, đồn binh ở Kinh Triệu. Năm đầu Nguyên Quang (1222), mất.

KIM SỬ (QUYỀN 103) HOÀN NHAN TÁ, HOÀN NHAN GIẢO TRỤ, THẠCH MẠT TRỌNG ÔN, Ô CỔ LUẬN LỂ TRUYỆN CHÚ DỊCH (金史完顏、完顏齩住、石抹仲溫、烏古論禮傳注譯（卷103）注譯)

Kim Sử quyển 103: Hoàn Nhan Tá, Hoàn Nhan Giảo Trụ, Thạch Mạt Trọng Ôn, Ô Cổ Luận Lể truyện (金史完顏、完顏齩住、石抹仲溫、烏古論禮傳•卷103)

完顏佐、完顏齩住

完顏佐，本姓梁氏，初為武清縣巡檢。完顏齩住，本姓李氏，為柳口鎮巡檢。久之，以佐為都統，齩住副之，戍直沽寨。貞祐二年，乣軍遣張暉等三人來招佐，佐執之。翌日，劉永昌率眾二十人持文書來，署其年曰天賜，佐擲之，麾眾執永昌，及暉等並斬之。宣宗嘉其功，遷佐奉國上將軍，遙授德州防禦使，齩住鎮國上將軍，遙授同知河間府事，皆賜姓完顏氏。詔曰：「自今有忠義如是者，並一體遷授。」

Hoàn Nhan Tá, họ gốc là họ Lương. Ban đầu làm Võ THanh Huyện Tuần Kiểm. Hoàn Nhan Giảo Trụ, họ gốc là họ Lý, làm Khanh Khẩu Trấn Tuần Kiểm. Ít lâu sau, cho Tá làm Đô Thống, Giảo Trụ làm phó, phòng thủ Trực Cô Trại. Năm Trinh Hựu thứ hai, Củ quân (乣軍: tức quân đóng miền Bắc biên giới thời Liêu-Kim, gồm các bộ tộc ít người) gửi bọn Trương Huy ba người đến chiêu hàng Hoàn Nhan Tả, Tả bắt chúng. Hôm sau, Lưu Vĩnh Xương soái lĩnh bộ chúng hai mươi người cầm thư đến, gọi niên hiệu của mình là Thiên Tặng, Tá ném thư đi, chỉ huy quân chúng bắt Vĩnh Xương, chém hắn cùng với bọn Trương Huy. Tuyên Tông vui vì công ấy, cho đổi Tá làm Phụng Quốc Tướng Quân, nhận từ xa chức Đức Châu Phòng Vệ Sú, Giảo Trụ làm Trấn Quốc Thượng Tướng Quân, nhận chức từ xa làm Đồng Tri Hà Gian Phủ Sự, đều tặng cho họ Hoàn Nhan. Trong chiếu viết: "Tự nay có những người trung nghĩa như thế, đều một thể phong chức thụ nhận."

　　贊曰：古者天子胙土命氏，漢以來乃有賜姓。宣宗假以賞一時之功，郭仲元、郭阿鄰以功皆賜國姓。女奚烈資祿、烏古論長壽皆封疆之臣而賜以他姓。貞祐以後，賜姓有格。夫以名使人，用之貴則貴，用之賤則賤，使人計功而得國姓，則以其貴者反賤矣。完顏霆、完顏佐皆賜國姓者，並附於此。

Khen rằng: Thời cổ Thiển Tử báo đền bằng đất đai và phong cho họ, từ thời Hán đến này đều tặng họ. Ví như Kim Tuyên Tông tặng thưởng một lúc những công ấy, Quách Trọng Nguyên, Quách A Lân vì công tính mà được tặng quốc tính. Nữ Hề Liệt Tư Lục và Ô Cổ Luận Trường Thọ đều là bậc hạ thần nơi biên cương mà được tặng họ khác. Từ niên hiệu Trinh Hựu về sau, tặng họ có quy cách. Phàm việc lấy tên họ sai khiến người khác, lấy cao quý tặng cao quý, lấy thấp hèn tặng thấp hèn, khiến cho người ta kể công mà đạt quốc tính, thì khiến kẻ cao quý thành thấp hèn. Hoàn Nhan Đình và Hoàn Nhan Tá đều là người được tặng quốc tính, đều làm phần phụ truyện ở đây. 

石抹仲溫

石抹仲溫，本名老斡，懿州胡土虎猛安人。充護衛十人長、太子僕正，除同知武甯軍節度使事、宿直將軍、器物局使。坐前在武寧造馬鞍虧直，章宗原之，改左衛將軍，遷左副點檢。坐征契丹逗遛，降蔡州防禦使。複召為左副點檢，遷知臨洮府事。泰和伐宋，青宜可內附，進爵二級，賜銀二百五十兩、重幣十端。詔曰：「青宜可之來，乃汝管內，與有勞焉。比與青宜可相合，其間諸事量宜而行。」頃之，諸道進兵，仲溫以隴右步騎五千出鹽川。八年，罷兵，改知河中府。崇慶初，遷陝西統軍使。貞祐二年，宋人攻秦州，促溫率兵敗之。尋充本路安撫使，改鎮南軍節度使。致仕。興定三年，卒。

Thạch Mạt Trọng Ôn, tên gốc là Lão Oát, người Ý Châu thuộc Hồ Thổ Mãnh An. Trọng Ôn được ung làm trưởng đội hộ vệ mười người, Thái Tử Bộc Chính, trừ Đồng Tri Võ Nịnh Quân Tiết Độ Sứ Sự, Sở Trực Tướng Quân, Vật Khí Cục Sứ. Trước bị tội do ăn xén tiền làm yên ngựa ở Võ Ninh, được Chương Tông tha, cải làm Tả Vệ Tướng Quân, dời làm Tả Phó Điểm Kiểm. Sau lại bị tội do chậm trễ chinh phạt Khiến Đan, giáng xuống làm Thái Châu Phòng Vệ Sứ. Lại chiêu làm Tả Phó Điểm Kiểm, dời làm Tri Lâm Thao Phủ Sự. Niên hiệu Thái Hòa phạt Tống, Thanh Tuyên Khả đến nội phụ, tiến phong tướng vị hai cấp, tặng hai trăm năm mươi lượng bạc, trọng tệ mười thỏi. Chiếu viết rằng: "Thanh Tuyên Khả đến, là việc ngươi quản, ngươi tham dự vào có công. Nếu ngươi và Thanh Tuyên Khả hợp nhau, giữa hai người mọi việc đều thương nghị cân nhắc thấy hợp mà làm." Không lâu sau, các đạo tiến quân, Trọng Ôn lấy năm nghìn bộ kỵ ở Lũng Hữu xuất quân ra khỏi Diêm Xuyên. Năm thứ tám, bãi binh, cải làm Tri Hà Trung Phủ. Đầu niên hiệu Sùng Khánh, dời làm Thiểm Tây Đô Quân Sứ. Trinh Hựu năm thứ hai, người Tống công Tần Châu, Trọng Ôn soái binh đánh bại chúng. Không lâu sau sung làm An Phủ Sứ lộ ấy, đổi làm Trấn Nam Quân Tiết Độ Sứ, sau về hưu. Hưng Định năm thứ ba, mất. 

烏古論禮

烏古論禮，本名六斤，益都猛安人。充習騎，累擢近侍局直長，轉本局副使、左衛副將軍。坐受沁南軍節度使兗王永成名馬玉帶，杖一百，削官解職。起為蒲速碗群牧副使，改武庫署令、宿直將軍，複為左衛副將軍、順州刺史，累遷武寧軍節度。泰和伐宋，為山東路兵馬都統副使兼副統軍、安化軍節度。八年，宋人請盟，罷兵馬都統官，仍以節度兼副統軍。大安三年，改知歸德府兼河南副統軍，曆知河南府。至甯初，改知太原府事。貞祐二年，兼河東北路安撫使。三年，充本路宣撫使，頃之，兼左副元帥。四年，太原被圍，未幾圍解，進官二階。興定三年，卒。

Ô Cổ Luận Lễ, tên gốc là Bát Cân, người thuộc Ích Đô Mãnh An. Được sung tập kỵ binh, nhiều lần được cất nhắc lên làm Cận Thị Cục Trực Trưởng, chuyển làm Phó Sứ cục ấy, Tả Vệ Phó Tướng Quân. Bị tội vì nhận ngựa tốt ngọc đai từ Sấm Nam Quân Tiết Độ Sứ Sung Vương Vĩnh Thành, chịu một trăm gậy, tước quan giải chức. Sau cho làm Bồ Tốc Oản Quần Mục Phó Sứ, cải làm Võ Khố Thự Lệnh, Túc Trực Tướng Quân, lại làm Tả Vệ Phó Tướng Quân, Thứ Sử Thuận Châu, nhiều lần chuyển làm Võ Ninh Quân Tiết Độ Sứ. Niên hiệu Thái Hòa phạt Tống, làm Sơn Đông Lộ Binh Mã Đô Thống Phó Sứ kiêm Phó Thống Quân, An Hóa Quân Tiết Độ Sứ. Năm thứ tám, người Tống xin đàm phán, bãi chức quan Binh Mã Đô Thống, vẫn giữ Tiết Độ kiêm Phó Thống Quân. Năm Đại An thứ ba, cải làm Tri QUý Đức Phủ kiêm Hà Nam Đông Thống Quân, Lịch Quan Tri Hà Nam Phủ. Luận Lễ đến Bồ Sơ, cải làm Tri Thái Nguyên Phủ Sự. Trinh Hựu năm thứ hai, kiêm Hà Đông Bắc Lộ An Phủ Sứ. Năm thứ ba, sung làm Tuyên Phủ Sứ lộ ấy. Không lâu sau, kiêm Tả Phó Nguyên Soái. Năm thứ tư, Thái Nguyên bị vậy, không lâu sau giải vây, tiến quan hai cấp. Hưng Định năm thứ ba, mất.

KIM SỬ Ô CỔ LUẬN TRƯỜNG THỌ TRUYỆN CHÚ DỊCH (QUYỀN 103) (金史烏古論長壽傳注譯（卷103）注譯)

Kim Sử quyển 103: Ô Cỏ Luận Trường Thọ truyện (金史烏古論長壽傳•卷103)

烏古論長壽，臨洮府第五將突門族人也。本姓包氏，襲父永本族都管。泰和伐宋，充緋翮翅軍千戶，取褷川寨及祐州、宕昌、辛城子，以功進官二階。貞祐初，夏人攻會州，統軍使署征行萬戶，升副統，與夏人戰於窄土峽，先登陷陣，賞銀五十兩。戰東關堡，以功署都統，兼充安定、定西、保川、西寧軍馬都彈壓。詔錄前後功，遙授同知隴州防禦事，世襲本族都巡檢。三年，賜今姓。攻蘭州程陳僧，為先鋒都統。夏人圍監洮，扼渭源堡，內外不通。統軍司募人偵候臨洮消息，長壽應募，馘二人，擒一人，問得臨洮及夏兵事勢。以勞遷宣武將軍，遙授通遠軍節度副使。招降諸蕃族及熟羊寨秦州逋亡者。複遷懷遠大將軍，升提控。興定元年，夏人大入隴西，長壽拒戰，遷平涼府治中，兼節度副使，充宣差鞏州規措官。頃之，遙授同知鳳翔府事，兼同知通遠軍節度事，提控如故。

Ô Cổ Luận Trường Thọ, người tộc Thổ Môn đệ ngũ tướng ở Phủ Lâm Thao. Họ gốc là Bao, tập ấm chức Đô Quản trong bộ tộc từ cha là Ô Cổ Vĩnh. Niên hiệu Thái Hòa (5 tháng 2 năm 1201～ 6 tháng 2 năm 1209) phạt Tống, được sung vào làm Phi Cách Xí Quân Thiên Hộ, đánh lấy trại Si Xuyên và Hựu Châu, Đãng Xương và Tân Thành Tử, vì có công nên thăng quan hai cấp. Đầu niên hiệu Trinh Hựu (16 tháng 9 năm 1213), người Hạ công Hội Châu, quan Đô Quân Sứ an bài cho Trường Thọ làm Chinh Hành Vạn Hộ, thăng chức Phó Thống, cùng người Tây Hạ chiến ở Trách Thổ Hiệp, đi đầu hãm trận, thượng năm mươi lượng bạc. Đánh nhau ở đồn Đông Quan Bảo, vì có công thăng làm Đô Thống, kiêm chức An Định, Định Tây, Bảo Xuyên, Tây Ninh Quân Mã Đô Đàn Áp. Chiếu cho ghi chép công lao trước sau, nhận từ xa chức Đồng Tri Lĩnh Châu Phòng Vệ Sự, thế tập chức Tuần Kiểm trong bộ tộc. Năm thứ ba (1 tháng 2 năm 1215 đến 20 tháng 1 năm 1216), tặng quốc tính. Công Lan Trình Trần Tăng ở Lan Châu, làm Tiên Phong Đô Thống. Người Tây Hạ vây Giám Thao, chẹn đồn Vị Nguyên Bảo, trong ngoài không thông nhau được. Đô Quân Tư mộ người trinh sát tin tức ở Lâm Thao, Trường Thọ ứng mộ, giết hai người, bắt một người, nghe được tình hình ở Giám Thao và tình thế của quân Tây Hạ. Vì có công nên dời làm Tuyên Võ Tướng Quân, thụ nhận từ xa chức Thông Viễn Quân Tiết Độ Phó Sứ.Trường Thọ chiêu hàng chư phiên tộc cùng người tỵ nạn từ Thuộc Dương Trại và Tần Châu. Lại dời làm Hoài Viễn Đại Tướng Quân, thăng chức Đề Khống. Hưng Định nguyên niên (2 tháng 10 năm 1217 đến 27 tháng 1 năm 1218), người Hạ vào Lũng Tây với số lượng lớn, Trường Thọ cự chiến, dời làm Bình Phủ Trị Trung, kiêm chức Tiết Độ Phó Sứ, sung làm Tuyên Sai Củng Châu Quy Thố Quan. Không lâu sau, lại nhận chức từ xa chức Đồng Tri Phụng Tường Phủ Sự, kiêm Đồng Tri Thông Viễn Quân Tiết Độ Sứ và Đề Khống như đã nhận chức từ trước. 

興定二年，遷同知臨洮府事。與提控洮州刺史納蘭記僧分兵伐宋。長壽由鹽川鎮進兵，宋人守戍者走保馬頭山，合諸部族兵來拒。長壽擊敗之，複破其援兵四千於荔川寨。即趨宕昌縣。破宋兵二千于八斜穀，拔宕昌縣，進攻西和州，先敗其州兵。明日，木波兵三千與宋兵合，依川為陣，長壽奮擊，宋兵入保城，堅壁不復出，長壽乃還。凡斬馘八千，獲馬二百余、牛羊三萬，器械軍實甚多。納蘭記僧出洮州鐵城堡，屢敗宋人，完軍而還。詔賞鳳翔、秦、鞏伐宋將士，長壽遙授隴安軍節度使，同知通遠軍、提控如故。頃之，長壽升總領都提控，改通遠軍節度使。

Hưng Định năm thứ hai (28 tháng 1 năm 1218 đến 27 tháng 1 năm 1219), dời làm Đồng Tri Lâm Thao Phủ Sự, cùng Đề Khống Thao Châu Thứ Sử Nạp Lan Ký Tằng phân binh phạt Tống. Trường Thọ từ Diêm Xuyên Trấn tiến binh, người Tống phòng thủ đến đỉnh núi Bảo Mã, hợp quân binh các bộ tộc đến cự chiến. Trường Thọ đánh bại chúng, lại phá viện binh bốn nghìn người ở Lệ Xuyên Trại. Liền tới huyện Đãng Xuyên, phá quân Tống hai nghìn ở Bát Gia Cốc,  lấy huyện Đăng Xuyên, tiến binh công Tây Hòa Châu, đánh bại quân binh Châu ấy trước. Ngày hôm sau, quân của tướng Mộc Ba gồm ba nghìn người hợp với quân Tống, dừa vào sông bày trận, Trường Thọ phấn khích đánh, quân Tống vào thành thủ, tường vững không chịu ra, Trường Thọ bèn quay về. Cả thảy chém tám nghìn thủ cấp, bắt hai trăm con người, ba vạn ngưu và dê, khí giới quân tư rất nhiều. Nạp Lan Ký Tăng từ Thao Châu đồn Thiết Thành Bảo xuất binh, nhiều lần đánh bại người Tống, đem quân toàn vẹn quay về. Chiếu thưởng tướng sỹ phạt Tống ở Phụng Tường, Thái Châu và Củng Châu, Trường Thọ nhận chức từ xa làm Lủng Tây Quân Tiết Độ Sứ, Đồng Tri Thông Viễn Quân, giữ chức Đề Khống như trước. Không lâu au, Trường Thọ thăng chức làm Tổng Lĩnh Đô Đề Khống, đổi làm Thông Viễn Quân Tiết Độ Sứ.

夏人攻定西，是時弟世顯已降夏人，夏人執世顯至定西城下，謂長壽曰：「若不速降，即殺汝弟。」長壽不顧，奮戰。夏兵退，加榮祿大夫，賜金二十五兩、重幣三端。世顯既降，二子公政、重壽當緣坐。宣宗嘉長壽守定西功，釋公政兄弟，有司廩給之。詔長壽曰：「汝久在戎行，盡忠國事。世顯之降，必不得已，汝永念國恩，益思自效。」未幾，夏人複攻會州，行元帥府事石盞合喜發兵救未至，夏人移兵臨洮，長壽伏精兵五千於定西險要間，敗夏兵三萬騎，殺千餘人，獲馬數百。夏人已破西寧，乃犯定西，長壽擊卻之，斬首三百級。既而三萬騎複至，攻城甚急。長壽乘城拒戰，矢石如雨，夏兵死者數千，被創者眾，乃解去。是歲卒。

Người Tây Hạ công Định Tây, lúc này em của Trường Thọ đã hàng người Hạ, người Hạ bắt Thế Hiển đến dưới thành Định Tây, nói với Trường Thọ: "Nếu không nhanh hàng, bọn ta sẽ giết em của ngươi." Trường Thọ không ngoái nhìn, phấn khích đánh. Quân Tây Hạ thoái lui, gia phong cho Trường Thọ làm Vinh Lộc Đại Phu, tặng hai mươi lăm lượng vàng, ba thỏi trọng tệ. Thế Hiển hàng, hai con Ổ Cổ Luận Công Chính và Trọng Thọ đáng lẽ chịu tội. Tuyên Tông vui vì công Trường Thọ thủ Định Tây, thả anh em Công Chính, đem lương thực cho. Chiếu cho Trường Thọ rằng: "Ngươi lo việc binh đã lâu, tận trụng phục sự quốc gia, Thế Hiển hàng, thế tất phải bất đắc dĩ, ngươi hãy vĩnh viễn nhớ lấy quốc ân, hãy thêm suy nghĩ vì quốc mà làm." Không lâu sau, người Hạ lại công Hội CHâu, Hành Nguyên Soái Phủ Thạch Bôn Hợp Hỉ phát binh cứu mà chưa đến, người Tây Hạ dời binh đánh Lâm THao, Trường Thọ cho mai phục năm nghìn quân ở những nơi hiểm yếu ở Định Tây, đánh bại ba vạn kỵ Tây Hạ. Không lâu sau, ba vạn kỵ lại đến, công thành rất gấp. Trường Thọ leo lên thành cự chiến, tên đá như mưa, quân Tây Hạ chết vài nghìn, bị thương nhiều, bèn giải vây bỏ đi. Năm ấy Trường Thọ mất.

KIM SỬ HOÀN NHAN ĐÌNH TRUYỆN CHÚ DỊCH (QUYỀN 103) (金史完顏霆傳注譯（卷103）注譯)

Kim Sử quyển 103: Hoàn Nhan Đình truyện chú dịch (金史完顏霆傳•卷103)

1.完顏霆，本姓李氏，中都寶坻人。粗知書，善騎射，輕財好施，得鄉曲之譽。貞祐初，縣人共推霆為四鄉部頭。霆招集離散，糾合義兵，眾賴以安。招撫司奏其事，遷兩官。霆與弟雲率眾數千巡邏固安、永清間，遙授寶坻縣丞，充義軍都統。劉璋說霆使出降，霆縛送經略司。遷三階，攝寶坻令，升都提控，遙授同知通州軍州事。

Hoàn Nhan Đình, họ gốc là Lý, người Trung Đô, Bảo Trì. Đình biết chữ qua loa, giỏi kỵ xạ, khinh tiền tài thích giúp người, được người trong hương khen ngợi. Đầu niên hiệu Trinh Hựu (1213-1217), người trong huyện cùng nhau tôn Đình làm thủ lĩnh bốn hương. Đình chiêu tập dân li tán, tập họp họ lại làm nghĩa binh, dân chúng nhờ vậy mà được yên ổn. Chiêu Phủ Tư tấu việc ấy lên, thăng quan hai cấp. Đình cùng em là Vân soái lĩnh bộ chúng vài nghìn người tuần tra giữa Cố An và Vĩnh Thanh, được cho làm Bảo Trì Huyện Thừa, được sung làm Nghĩa Quân Đô Thống. Lưu Chương thuyết phục Đình ra hàng, Đình trói hắn giải tới Kinh Lược Tư, được thăng quan ba cấp, kiêm nhiệm làm Bảo Trì Lệnh, thăng tới chức Đô Đề Khống, phong chức Đồng Tri Thông Châu Quân Châu Sự.

2.中都食盡，霆遣軍分護清、滄河路，召募賈船通餉道。遙授同知清州防禦事，從河北路宣撫使完顏仲元保清、滄。遙授通州刺史、河北東路行軍提控，佩金牌。舊制，宣撫副使乃佩金牌，仲元奏：「臣軍三萬，管軍官三人，皆至五品，乞各賜金牌。」廷議霆輩忠勇絕人，遂與之。改大名路提控，複取玉田、三河、香河三縣。徙屯濱、棣、淄，留副將孫江守滄州。江以滄州降于王楫，而江將兵圍觀州。霆乃詐作書與孫江，約同取滄州者。王楫得其書，果疑孫江與霆有謀，召江還，殺之。霆乃定觀州而還。進官三階，充濱、棣行軍都提控。未幾，遙授同知益都府事，加宣差都提控，遷棣州防禦使，賜姓完顏氏，屯海州。俄權單州經略司事，充宣差總領都提控。

Trung Đô hết lương thực, Đình sai quân chia đường phòng thủ đường sông hai châu Thanh, Thương, chiêu mộ thuyền buôn làm thông đường vận lương. Đình được phong làm Đồng Tri Thanh Châu Phòng Ngự Sự, theo Hà Bắc Lộ Tuyên Phủ Sứ Hoàn Nhan Trọng Nguyên bảo vệ Thanh, Thương Châu. Đình được điều làm Thông Châu Thứ Sử, Hà Bắc Đông Lộ Hành Quân Đề Khống, đeo kim bài. Theo điển chế cũ, Tuy Phủ Phó Sứ mới được đeo kim bài, Trọng Nguyên tâu rằng: "Thần quân ba vạn, quan quản quân ba người, chức đều đến ngũ phẩm, xin tặng kim bài cho mỗi người." Triều đình nghị bàn rằng bọn Hoàn Nhan Đình trung dũng hơn người, cho nên cho phép đeo kim bài. Đổi cho Đình làm Đại Danh Lộ Đề Khống, lấy lại được ba huyện Ngọc Điền, Tam Hà, Hương Hà. Dời quân đồn ở Tân, Lệ, Tri Châu, lưu Phó Tướng Tôn Giang thủ Thương Châu. Giang đem Thương Châu đầu hàng Vương Tiếp, hơn nữa Giang còn chỉ huy binh lính vây Quán Châu. Hoàn Nhan Đình bèn làm giả thơ đưa cho Tôn Giang, ước cùng lấy Thương Châu. Vương Tiếp bắt được thư ấy, quả nhiên nghi ngờ Tôn Giang và Đình thông mưu, cho vời Giang đến rồi giết hắn. Đình bèn bình định Quán Châu rồi quay về. Đình tiến quan ba cấp, sung làm Tân, Lệ Hành Quân Đô Đề Khống. Không lâu sau, được phong làm Đồng Tri Ích Đô Phủ Sự, gia phong Tuyên Sai Đô Đề Khống, dời làm Lệ Châu Phòng Ngự Sứ, tặng quốc tính Hoàn Nhan, phòng thủ Hải Châu. Không lâu sau cho làm Đan Châu Kinh Lược Tư Sự, sung làm Tuyên Sai Tổng Lĩnh Đo Đề Khống.

3.興定元年，泰安、滕、兗土寇蜂起，東平行省侯摯遣霆率兵討之，降石花五、夏全餘黨二萬人，老幼五萬口，充權海州經略副使。紅祆賊于忙兒寇海州，霆擊走之。二年，宋高太尉兵三萬駐朐山。霆軍乏糧，采野菜麥苗雜食之。宋兵柵朐山，下隔湖港，霆作港中暗橋，遣萬戶胡仲珪、副統劉斌率死士由暗橋登山，霆率兵四千人趨山下，約以昏時舉火為期，上下夾擊，宋兵大敗，墜澗溺水死者不可勝計，斬高太尉、彭元帥于陣，餘眾潰去。遷安化軍節度使，經略副使如故。以其子為符寶典書。逾月，宋兵複至，霆逆戰，駐兵城外。夜半，宋人乘虛逾城而入。經略使阿不罕奴失剌率兵扼戰，都統溫蒂罕五兒、副統蒲察永成、蒲察只魯身先士卒，殺二百餘人，城賴以完。詔五兒等各遷兩階。

Năm đầu Hưng Định (2 tháng 10 năm 1217 đến 27 tháng 1 năm 1218), giặc cướp ở Thái An, Đẳng Châu và Duyện Châu nổi lên như ong, Đông Bình Hành Tỉnh là Hầu Chí sai Đình soái lĩnh binh sỹ thảo phạt chúng, khiến dư đảng hai vạn người của Thạch Hoa Ngũ và Hạ Toàn đầu hàng, già trẻ cả thảy năm vạn người. Đình được sung làm Hải Châu Kinh Lược Phó Sứ. Giặc Hồng Hiên cầm đầu bởi Dư Mang Nhi cướp Hải Châu, Đình đánh chúng đi. Năm thứ hai (28 tháng 1 năm 1218 đến 17 tháng 1 năm 1219), Cao Thái Úy nhà Tống đem binh ba vạn đồn trú ở Cù Sơn. Quân của Đình thiếu lương, hái rau và lúa dại trộn chung mà ăn. Quân Tống xây hàng rào quanh Cù Sơn, phía dưới ngăn trở cảng thuyền trên hồ. Đình bèn bí mật xây cầu trong vùng, sai Vạn Hộ Hồ Trọng Khuê, Phó Thống Lưu Bân soái lĩnh quân cảm tử từ trên cầu leo lên núi, Đình soái lĩnh bốn nghìn quân binh từ trên núi xuống, hẹn nhau đến hoàng hôn thì đốt lửa làm hiệu, trên dưới cùng đánh kẹp lại, quân Tống đại bại, ngã rơi xuống nước chết đuối không biết bao nhiêu mà kể, chém đầu Thái Úy Cao và Bành Nguyên Sư tại trận, đám dư binh tan rã bỏ chạy. Đình được dời làm An Hóa Quân Tiết Độ Sứ, Kinh Lược Phó Sứ như cũ. Cho con Đình làm Phục Bảo Điển Sách. Qua một tháng, quân Tống lại đến, Đình nghịch chiến, đồn trú binh sỹ ngoài thành. Giữa đêm, người Tống thừa cơ trong thành trống không vượt tường mà vào. Kinh Lược Sứ A Bất Hãn Nô Thất Lạt soái lĩnh binh lính chống giữ, Đô Thống Ôn Đế Hãn Ngũ Nhi, Đô Thống Bồ Sát Vĩnh Thành, Bồ Sát Chỉ Lỗ đích thân đi trước hàng ngũ sĩ tốt, giết hơn hai trăm người, thành do vậy mà bảo toàn. Chiếu cho bọn Ngũ Nhi mỗi người thăng quan hai cấp.

4.四年，改集慶軍節度使，兼同知歸德府事。五年，改定國軍節度使，兼同知京兆府事，擢其子為護衛。元光元年，陝西行省白撒奏：「京兆南山密邇宋境，官民遷避其間者，無慮百萬人。可遣官鎮撫，庶幾不生他變。」宣宗以為然。十月，霆以本官為安撫使，守同知歸德府惟宏、大司農丞郭皓為副使，分護百姓之遷南山者。元光二年，卒。

Năm thứ tư (6 tháng 2 năm 1220 đến 24 tháng 1 năm 1221), đổi Đình làm Tập Khánh Quân Tiết Độ Sứ, kiêm chức Đồng Tri Quy Đức Phủ Sự. Năm thứ năm (25 tháng 1 năm 1221 đến 12 tháng 2 năm 1222), Đình được đổi làm Định Quốc Quân Tiết Độ Sứ, kiêm Đồng Tri Kinh Triệu Phủ Sự, đề bạt con Đình làm Hộ Vệ. Nguyên Quang năm thứ nhất (7 tháng 9 năm 1222 đến 1 tháng 2 năm 1223), Thiểm Tây Hành Tỉnh là Bạch Tát tấu rằng: "Kinh Triệu Nam Sơn nằm sát cạnh biên giới nước Tống, quan dân dời đổi chạy trốn ở giữa những nơi ấy ước phải trên dưới trăm vạn người. Có thể sai quan trấn giữ vỗ về, để không sinh sự biến khác." Kim Tuyên Tông cho vậy là phải. Tháng mười, Đình vốn đang làm An Phủ Sứ, cho Thủ Đồng Tri Quy Đức Phủ là Duy Hoành và Đại Tư Nông Thừa là Quách Hạo làm phó sứ, phân nhau bảo vệ bách tính dời đến Nam Sơn Năm Nguyên Quang thứ hai (2 tháng 2 năm 1223 đến 21 tháng 1 năm 1224), Hoàn Nhan Đình mất.

KIM SỬ LÝ ANH TRUYỆN CHÚ DỊCH (QUYỀN 101) (金史李英傳注譯（卷101）注譯)

Kim Sử quyển 101: Lý Anh truyện (金史李英傳•卷101)

1.李英，字子賢，其先遼陽人，徙益都。中明昌五年進士第，調淳化主簿、登州軍事判官、封丘令。丁父憂，服除，調通遠令。蕃部取民物不與直，攝之不時至，即掩捕之，論如法。補尚書省令史。大安三年，集三品以上官議兵事，英上疏曰：「軍旅必練習者，朮虎高琪、烏古孫兀屯、納蘭𠇗頭、抹撚盡忠先朝嘗任使，可與商略。餘者紛紛，恐誤大計。」又曰：「比來增築城郭，修完樓櫓，事勢可知，山東、河北不大其聲援，則京師為孤城矣。」不報。除吏部主事。

Lý Anh, tự là Tử Hiền, tổ tiên là người Liêu Dương, sau dời về Ích Đô. Anh thi trúng tiến sĩ năm Minh Xương thứ năm (24 tháng 1 năm 1194 đến 1 tháng 2 năm 1195), được điều làm , Đặng Châu Quân Sự Phán Quan, được phong làm Khấu Lệnh. Anh chịu tang cha, đến khi hết tang thì được điều làm Thông Viễn Lệnh. Các bộ tộc ở phiên trấn lấy đồ vật của dân mà không trả tiền, chiêu vời chúng đến nhưng chúng không đến đúng hẹn, liền bất ngờ bắt chúng, chiếu theo pháp luật mà luận tội. Anh được bổ nhiệm làm Thượng Thư Tĩnh Lệnh Sử. Năm Đại An thứ ba (7 tháng 2 năm 1209 đến 4 tháng 5 năm 1213), triệu tập quan lại tam phẩm trở lên bàn nghị việc binh, Anh dâng tấu nói: "Quân đội cần dùng người quen việc binh, Thuật Hổ Cao Kỳ, Ô Cổ Tôn Ngột Đồ, Nạp Lan Qua Đầu, Mạt Niên Tận Trung từng nhậm chức sứ triều trước, có thể thương nghị với họ. Những kẻ còn lại ý kiến khác nhau, sợ lỡ việc lớn." Lại nói: "Gần đây quân đội đến sửa chữa và đắp thêm thành quách, tu sửa xong lầu tháp canh, sự thế có thể biết được. Sơn Đông, Hà Bắc không khuyếch trương thanh thế, thì kinh sư ắt sẽ trở thành tòa thành cô lập." Không hồi đáp sớ của An, bèn nhậm chức Lại Bộ Chủ Sự.

2.貞祐初，攝左司都事，遷監察御史。右副元帥朮虎高琪辟為經歷官，乃上書高琪曰：「中都之有居庸，猶秦之崤、函，蜀之劍門也。邇者撤居庸兵，我勢遂去。今土豪守之，朝廷當遣官節制，失此不圖，忠義之士，將轉為他矣。」又曰：「可鎮撫宣德、德興餘民，使之從戎。所在自有宿藏，足以取給，是國家不費鬥糧尺帛，坐收所失之關隘也。居庸咫尺，都之北門，而不能衛護，英實恥之。」高琪奏其書，即除尚書工部員外郎，充宣差都提控，居庸等關隘悉隸焉。二年正月，乘夜與壯士李雄、郭仲元、郭興祖等四百九十人出城，緣西山進至佛岩寺。令李雄等下山招募軍民，旬日得萬餘人。擇眾所推服者領之，詭稱土豪，時時出戰。被創，召還。遷翰林待制，因獻十策，其大概謂：「居中土以鎮四方，委親賢以守中都，立潘屏以固關隘，集人力以防不虞，養馬力以助軍威，愛禾稼以結民心，明賞罰以勸百官，選守令以複郡縣，並州縣以省民力。」頗施行之。

Đầu niên hiệu Trinh Hựu (8 tháng 2 năm 1217 đến 1 tháng 10 năm 1217), kiêm nhiệm chức Giám Sát Ngự Sử. Hữu Phó Nguyên Sư Thuật Hổ Cao Kỳ cho vời làm Kinh Lược Sứ, bèn dâng thư cho Cao Kỳ nói: "Trung Đô có Cư Dung Quan, tựa như Hạo Sơn và cửa Hàm Cốc của Tần, Kiếm Môn của Thục vậy. Gần đây triệt thoái quân thủ Cư Dung Quan đi, tình thế quân của ta đi xuống. Nay thổ hào phòng thủ nơi ấy, triều đình nên sai quan đến tiết chế. Nếu để mất cơ hội này mà không tính toán, thì bậc sĩ nhân trung nghĩa sẽ theo người khác (tức bỏ vua theo người khác.)" Lại nói: Có thể hàng phục vỗ về dân ở Tuyên Đức, Đức Hưng, khiến họ tòng quân. Những nơi đó đều có tích trữ lương thảo, đủ dùng chúng để cung cấp cho quân đội. Đấy là chỗ lương thực và lụa là mà quốc gia không phí công sức tranh giành, có thể ngồi mà thâu lại được quan ải đã mất. Cư Dung Quan ở gần, là của bắc dẫn vào kinh đô, vậy mà không thể phòng vệ, Lý Anh tôi thật lấy làm hổ thẹn lắm." Cao Ký tấu thư của Lý Anh lên, liền cho làm Thượng Thư Công Bộ Viên Ngoại Lang, sung Tuyên Đức Đô Đề Khống, các quan ải như Cư Dung quan đều giao cho Lý Anh quản lý." Nắm thứ hai , tháng giêng (12 tháng 2 năm 1214 đến 12 tháng 3 năm 1214), thừa lúc ban đêm cùng tráng sĩ là bọn Lý Hùng, Quách Trọng Nguyên, Quách Hưng Tổ dẫn bốn trăm chín mươi người xuất thành, men theo Tây Sơn tiến đến Phật Nham tự. Lệnh bọn Lý Hùng xuống núi chiêu mộ quân dân, mười ngày sau được hơn một vạn người, chọn những người mà quân chúng phục và tiến cử chỉ huy chúng, giả làm thổ hào, thường xuyên xuất chiến. Anh bị thương, được gọi về. Đổi làm Hàn Lâm Đãi Chế, nhân đó hiến mười kế sách, đại lược nói: "Ở trung nguyên mà trấn định tứ phương, ủy thác việc thủ Trung Đô cho thân tín hiền thần, đào hào xây tường để củng cố quan ải, chiêu tập nhân lực để phòng bất trắc, nuôi dưỡng sức ngựa để giúp quân uy, trân trọng lúc thóc để cố kết nhân tâm, thưởng phạt nghiêm minh để khuyến khích trăm quan, tuyển thủ lệnh (tức huyện lệnh chuyên việc phòng thủ) khôi phục quận huyện, gom châu huyện lại để giảm thiểu gánh nặng cho dân." Chiếu dâng rồi, đa phần được áp dụng.

3.宣宗南遷，與左諫議大夫把胡魯俱為御前經歷官。詔曰：「扈從軍馬，朕自總之，事有利害，可因近侍局以聞。」宣宗次真定，以英為國子祭酒，充宣差提控隴右邊事。無何，召為御史中丞。英言：「兵興以來，百務皆弛，其要在於激濁揚清，獎進人材耳。近年改定四善、二十七最之法，徒為虛文。大定間，數遣使者分道考察廉能，當時號為得人。願改前日徒設之文，遵大定已試之效，庶幾人人自勵，為國家用矣。」宣宗嘉納之。

Tuyên Tông dời đô về phía nam, cùng Tả Gián Nghị Đại Phu Bả Hồ Lỗ cùng làm Ngự Tiền Kinh Lịch Quan. Hoàng thượng xuống chiếu viết rằng: "Quân mã tháp tùng trẫm, trẫm tự thống lĩnh, sự việc có lợi hại, có thể cho Cận Thị Cục dâng tấu cho trẫm xem." Tuyên Tông đến Chân Định, lấy Lý Anh làm Quốc Tử Tế Tửu, sung làm Tuyên Sai Đề Khống Lũng Hữu Biên Sự. Không lâu sau, chiêu gọi làm Ngự Sử Trung Thừa. Lý Anh nói: "Tự lúc hưng binh, trăm việc nước đều buông lơi, việc chính yếu ở chỗ gạn đục khơi trong, tiến cử người tài. Những năm gần đây sửa định bốn việc tốt, hai mươi bảy phép tốt, rốt cục chỉ là văn tự hư không. Giữa năm Đại Định (17 tháng 1 năm 1162 đến 15 tháng 2 năm 1162), nhiều lần sai sứ giả phân đạo khảo sát quan lại liêm chính có năng lực, đương thời gọi là được lòng người. Nguyện sửa đổi văn tự hư không đặt vào ngày trước, tôn theo pháp lệnh có hiệu quả đời Đại Định thì may ra người người được khích lệnh, được quốc gia sử dụng." Tuyên Tông hoan hỉ chấp nhận. 

4.自兵興以來，亟用官爵為賞，程陳僧敗官軍于龕穀，遣偽統制董九招西關堡都統王狗兒，狗兒立殺之。詔除通遠軍節度使，加榮祿大夫，賜姓完顏氏。英言：「名器不可以假人，上恩以難得為貴。比來醲於用賞，實駭聞聽。帑藏不足，惟恃爵命，今又輕之，何以使人？伏見蘭州西關堡守將王狗兒向以微勞，既蒙甄錄，頃者堅守關城，誘殺賊使，論其忠節，誠有可嘉。若官之五品，命以一州，亦無負矣。急於勸獎，遂擢節鉞，加階二品，賜以國姓，若取蘭州，又將何以待之？陝西名將項背相望，曹記僧、包長壽、東永昌、徒單醜兒、郭祿大皆其著者。狗兒藐然賤卒，一朝處眾人之右，為統領之官，恐眾望不厭，難得其死力。」宣宗以英奏示宰臣。宰臣奏：「狗兒奮發如此，賞以異恩，殆不為過。」上然其言。

Tự khi dụng binh, thường hay dùng quan tước để thưởng, Trình Trần Tăng đánh bại quan quân ở Kham Cốc, sai ngụy Thống Chế Đổng Cửu chiêu vời Tây Khai Bảo Đô Thống Vương Cẩu Nhi, Cảu Nhi lập tức giết Đổng Cửu. Chiếu cho Vương Cẩu Nhi Thông Viễn Quân Tiến Độ Sứ, gia phong Vinh Lộc Đại Phu, tặng quốc tính Hoàn Nhan. Lý Anh nói: "Quan tước không thể tùy tiện phong cho kẻ khác, thánh ân do khó có được mà quý. Gần đây triều đình phong chức rất hậu, thực ra là sợ người khác biết được. Quốc khố thu vào không đủ, mà chỉ cậy vào việc phong chức tước, nay lại dễ dãi giao cho người khác, thì sau này lấy gì sai khiến họ? Thần trộm thấy Lan Châu Tây Quan Bảo Thủ Tướng (tướng phòng thủ thành Tây Quan ở Lan Châu) trước đây vì lập công nhỏ, từng được triều đình đặc biệt dùng đến, gần đây phòng thủ vững chắc quan ải thành lũy, dẫn dụ giết sứ giả của giặc, luận sự trung tiết của ông, thực có chỗ đánh để thưởng. Nếu phong cho ông ta chức quan ngũ phẩm, mệnh cho Cẩu Nhi thủ một châu, thì cũng không phụ công lao của ông ta. Triều đình vội vàng khích lệ tưởng thưởng, đề bạt giao thêm quyền bính, phong lên nhị phẩm, tặng cho quốc tính, nếu sau này địch lấy Lan Châu, thì lấy gì đối đãi ông ta đây? Danh tướng Thiểm Tây nhiều như sao trên trời, Tào Ký Tăng, Bao Trưởng Thọ, Đông Vĩnh Xương, Đồ Đan Xú Nhi, Quách Lộc Đại đều nổi tiếng. Cảu Nhi vốn chỉ là một võ quan thấp kém, một khi triều đình cho ông ta đứng trên chúng dân, cho làm chức quan thống lĩnh, thì sợ người đời sẽ chán ghét, khó khiến họ tận lực vì triều đình." Tuyên Tông lấy tấu chương của Anh cho Tể tướng xem, Tể tướng nói: "Cẩu Nhi phấn khích đến như thế, thưởng cho hắn đặc ân cũng không có gì là quá đánh." Hoàng thượng thấy lời của Tể tướng đúng.

5.中都久圍，丞相承暉遣人以礬寫奏告急。詔元帥左監軍永錫、左都監烏古論慶壽將兵，英收河間清、滄義軍自清州督糧運救中都。英至大名，得兵數萬，馭眾素無紀律。貞祐三年三月十六日，英被酒，與大元兵遇於霸州北，大敗，盡失所運糧。英死，士卒殲焉。慶壽、永錫軍聞之，皆潰歸。五月，中都不守，宣宗猶加恩，贈通奉大夫，諡剛貞，官護葬事，錄用其子雲。

Trung Đô bị vây lâu ngày, thừa tướng Hoàn Nhan Thừa Huy sai người dùng phèn viết tấu chương cáo cấp. Chiếu cho Nguyên Soái Tả Giám Quân Vĩnh Tích, Tả Đô Giám Ô Cổ Luận Khánh Thọ chỉ huy binh sĩ, Lý Anh gom nghĩa quân ở Thanh Châu và Thương Châu thuộc Hà Gian Phủ tự Thanh Châu đốc suất vận lương cứu Trung Đô. Anh đến Đại Danh Phủ, thâu gom được vài vạn binh, quân Anh tiết chế vốn vô kỷ luật. Trình Hựu năm thứ ba, tháng ba, ngày mười sáu (16 tháng 4 năm 1215), Anh uống rượu say, gặp phải quân Đại Nguyên ở phía bắc Bá Châu, đại bại, mất hết lương hướng mà Anh vận chuyển. Anh chết, sĩ tốt bị giết. Quân của Vĩnh Tích nghe thế, đều tan vỡ quay về. Tháng năm, Trung Đô không phòng bị, Tuyên Tông vẫn gia ân, tặng Thông Phụng Đại Phu, thụy là Cương Trinh, cho quan lại lo việc an táng, lưu dùng con Lý Anh là Lý Vân.

KIM SỬ HOÀN NHAN A LÂN TRUYỆN CHÚ DỊCH (QUYỀN 103) (金史完顏阿鄰傳注譯（卷103）注譯)

Kim Sử quyển 103: Hoàn Nhan A Lân truyện (金史完顏阿鄰傳•卷103)

1.完顏阿鄰，本姓郭氏，以功俱賜姓完顏。大安中，李雄募兵，阿鄰與完顏仲元等俱應募，數有功。宣宗即位，遷通州防禦使。宣宗遷汴，阿鄰改同知河間府事兼清州防禦使，將所部兵駐清、滄，控扼山東。遷橫海軍節度使，賜以國姓。阿鄰與山東路宣撫副使顏盞天澤不相能，詔阿鄰當與天澤共濟國事，無執偏見，妄分彼此。尋改泰定軍節度使、山東西路宣撫使。是時，仲元亦積功勞，知濟南府，賜姓完顏，與阿鄰俱加從宜招撫使，詔書獎諭，且令計約涿州刺史從坦等軍恢復中都。於是，仲元、阿鄰部兵猥多，詔以三等差第之，上等備征伐，中下戍守，懦弱者罷去，量給地以贍其家。阿鄰所部「黃鶴袖軍」駐魚台者，桀驁不法，掠平民，劫商旅，道路不通，有司乞徙于滕州。詔阿鄰就處置之。頃之，破紅祆賊郝定于泗水縣柘溝村，生擒郝定，送京師斬之。

Hoàn Nhan A Lân, họ gốc là Quách, vì có công nên được ban tặng quốc tính Hoàn Nhan. Giữa niên hiệu Đại An (1209-1211), Lý Hùng chiêu mộ binh sĩ, A Lân cùng bọn Hoàn Nhan Trọng Nguyên đều đứng ra hưởng ứng, nhiều lần có công. Lúc Tuyên Tông lên ngôi, A Lân được chuyển làm Thông Châu Phòng Ngự Sứ. Tuyên Tông dời đô đến Biện Kinh, A Lân đổi làm Đồng Tri Hà Gian Phủ Sự kiêm Thanh Châu Ngự Sử, chỉ huy quân binh đồn trú Thanh Châu, Thương Châu, khống chế Sơn Đông. Đổi làm Hoàng Hải Quân Tiết Độ Sứ, được ban tặng quốc tính. A Lân cùng Sơn Đông Lộ Tuyên Phủ Phó Sứ Nhan Trản Thiên Trạch không hợp nhau, chiếu cho A Lân nên cùng với Thiên Trạch đồng tâm cứu quốc, không nên cố chấp giữ thiên kiến của mình, tự cao chia thành hai phe. Không lâu sau đổi làm Thái Định Quân Tiết Độ Sứ, Sơn Đông Tây Lộ Tuyên Phủ Sứ. Lúc bấy giờ, Hoàn Nhan Trọng Nguyên cũng tích lũy công lao, làm Tri Tế Nam Phủ, cũng được ban tặng quốc tính Hoàn Nhan, cùng A Lân làm Tòng Tuyên Chiêu Phủ Sứ, được tặng chiếu thư và phần thưởng, hơn nữa còn được lệnh cho cùng quân của bọn Trác Châu Thứ Sử Tòng Đản khôi phục Trung Đô. Do vậy, quân của Trọng Nguyên và A Lân nhiều quá, nên hoàng thượng xuống chiếu lệnh phân thành ba cấp, cấp thượng chuẩn bị việc chinh phạt, cấp trung đảm nhận việc phòng thủ, còn những kẻ yếu ớt thì loại bỏ cho về, lượng cấp đất để nuôi  dưỡng gia đình họ. Quân của A Lân được gọi là "Hoàng Hạc Tụ Quân" (Quân có tay áo màu vàng hình chim hạc), đồn trú ở Ngư Đài, đều ngang ngược vô kỷ luật, cướp bóc dân thường và các đoàn thương buôn, khiến cho đường đi không được thông, có quan lại xin cho dời về Đằng Châu. Chiếu cho A Lân xử trí chúng. Không lâu sau, phá giặc Hoàng Hiên do Hác Định cầm đầu ở huyện Tứ Thủy, thôn Gia Câu, bắt sống Hác Định, áp giải về kinh sư để chém hắn.

2.近制，賜本朝姓者，凡以千人敗敵三千者賜及緦麻以上，敗二千人以上者賜及大功以上，敗千人以上賜止其家。阿鄰既賜姓，以兄守楫及從父兄弟為請。宰臣奏阿鄰功止賜一家，宣宗特詔許之。至是仲元上奏曰：「臣頃在軍旅，才立微功，遽蒙天恩，賜之國姓，非臣殺身所能仰報。族兄徐州譏察副使僧喜、前汾州酒同監三喜、前解州鹽管勾添章、守興平縣監酒添福猶姓郭氏。念臣與僧喜等昔同一家，今為兩族，完顏阿鄰與臣同功，皇恩所加並及本族，僧喜等四人乞依此例。」不許。改輝州經略使。

Xét theo chế độ gần đây, việc ban tặng quốc tính là như sau: phàm những kẻ lấy một nghìn người đánh bại ba nghìn quân địch thì được ban quốc tính cho thân thuộc mang trang phục lễ tang ba tháng, phàm những ai đánh bại trên hai nghìn địch tặng quốc tính cho thân thuộc mang trang phục lễ tang chín tháng, phàm đánh bại trên một nghìn địch thì chỉ được tặng quốc tính gia đình họ thôi. Vì A Lân đã được ban quốc tính, nên xin cho anh là Quách Thủ Tiếp và anh em họ. Tể Tướng  tấu báo A Lân công chỉ được tặng quốc tính trong nhà, Tuyên Tông lại đặc biệt xuống chiếu đồng ý cho anh em họ A Lân được ban họ nhà vua. Đến lúc này thì Trọng Nguyên bèn dâng tấu nói: "Thần gần đây trong quân đội mới lập được công nhỏ mà đã chịu thánh ân, được ban tặng quốc tính, không phải là ân nghĩa mà thần có thể lấy tính mạng bản thân cúi mình báo đáp. Người anh cùng gia tộc ở Từ Châu nhậm chức Cơ Sát Phó Sứ Quách Tăng Hỉ, Quách Tam Hỉ trước từng nhậm chức Phần Châu Tửu Đồng Giám, Quách Thiêm Chương trước nhậm chức Giải Châu Giám Quản Câu, Quách Thiêm Phúc nhậm chức Thủ Hưng Bình Huyện Giám Tửu vẫn còn mang họ Quách. Thiết nghĩ thần cùng bọn Quách Tăng Hỉ xưa cùng một nhà, mà nay đã thành hai tộc riêng biệt, Hoàn Nhan A Lân với thần công lao giống nhau, hoàng ân ban tặng quốc tính cho hết cả tộc A Lân, vậy xin theo lệ ấy phong bọn Quách Tăng Hỉ bốn người quốc tính đi vậy." Hoàng thượng không chấp thuận. Đổi làm Huy Châu Kinh Lược Sứ.

3.阿鄰有眾萬五千，詔分五千隸東平行省，其眾泣訴雲：「我曹以國家多難，奮義相從，捐田宅，離親戚，轉戰至此，誓同立功，偕還鄉里。今將分配他軍，心實艱苦。乞以全軍分駐懷、衛、輝州之間，捍蔽大河，惟受阿鄰節制。」阿鄰亦不欲分之，因以為請。宰臣奏：「若遂聽之，非唯東平失備，他將仿效，皆不可使矣。」宣宗以為然。加遙授知河南府事，應援陝西。阿鄰將兵八千，西赴至潼關，聞京兆已被圍，游騎至華州，陝西行院欲令阿鄰駐軍商、虢，拒東向之路。阿鄰上奏：「臣本援陝西，遇難而止，豈人臣之節？夫自古用兵，步騎相參，乃可以得志。今乃各有所屬，臨難不救，互分彼此。今臣所統皆步卒，願賜馬軍千人，則京兆之圍不足解矣。」宣宗謂皇太子曰：「阿鄰赴難不回，固善矣。而軍勢單弱，且駐內地以觀事變，並以虢州兵五千付之，使乘隙而進，卿以此意諭之也。」

A Lân có quân một vạn năm nghìn người, chiếu phân năm nghìn quân quy thuộc Đông Bình Hành Tỉnh, quân sỹ đó khóc thề rằng: "Bọn tôi vì quốc gia gặp phải nhiều gian nan, phần khích mộ nghĩa mà theo, từ bỏ ruộng vườn nơi ở, xa lìa thân thích, chuyển chiến đến nay, cùng thề lập công, cùng nhau về quê. Ấy thế mà nay sắp phân chia chúng tôi sung vào quân khác, trong lòng thực hết sức đau khổ. Xin được cho toàn quân phân nhau đồn trú  giữa các châu Hoài, Vệ, Huy, che chở bảo vệ cho Hoàng Hà, mong được nhận sự tiết chế của A Lân." A Lân cũng không muốn phân, do vậy nên dâng thư cầu xin. Tể tướng tấu rằng: "Nếu như nghe chúng, không chỉ duy có Đông Bình đánh mất sự phòng bị, các tướng khác cũng bắt chước như thế, sẽ rất khó sai khiến." Tuyên Tông cho là phải, bèn gia phong A Lân làm Thụ Tri Hà Nam Phủ Sự, Ứng Thụ Thiểm Tây. A Lân chỉ huy quân binh tám nghìn, dời về phía tây đến Đồng Quan, nghe nói Kinh Triệu đã bị vây, du kỵ (quân Mông Cổ) đến Hoa Châu, Giang Tây Hành Viện muốn lệnh A Lân đồn trú quân binh ở Thương, Quắc, phòng vệ các lộ hướng đông. A Lân dâng tấu viết rằng: "Thần vốn dĩ đi cứu Thiểm Tây, gặp phải khó khăn mà dừng, thì há có phải lễ tiết của kẻ làm tôi. Huống chi tự cổ dụng binh, bộ kỵ đều phối hợp tham gia mới có thể đạt thành công theo ý nguyện, nay mỗi loại đều phân chia riêng biệt, gặp khó không cứu, phân thành hai phe. Nay thần thống lĩnh toàn bộ binh, muốn được tặng quân mã nghìn người, thì mới có thể giải vây cho thành Kinh Triệu vậy." Tuyên Tông nói với hoàng thái tử (tức Kim Ai Tông) rằng: "A Lân gặp khó không quay đầu lui, vốn là việc tốt đấy. Nhưng thế quân của y đơn độc yếu ớt,  hơn nữa chỉ có thể đồn trú nội địa để quan sát sự biến, nên lấy binh năm nghìn từ Quắc Châu giao cho y, khiến y tìm cơ hội mà tiến, khanh hãy lấy ý này dụ cho y biết." 

4.興定元年，遷元帥右都監，出秦州伐宋。宋統制吳筠守皂角堡，城三重，據山之巔。阿鄰分兵絕其汲路，克其外城，再克其次城。宋兵縱火而出，阿鄰以騎兵邀之，遣步卒襲其後，宋兵敗，生獲吳筠及將校二百人，馬數百匹，糧萬石及兵甲衣襖。複敗宋兵于裴家莊六穀中，斬五百級，墜澗死者甚眾。又敗之于寒山嶺、龍門關、大石渡，得粟二千余石。複敗之於稍子嶺，斬首二千餘級，生擒百人。是時三月，宿麥方滋，阿鄰留兵守之。已而宋兵大至，金兵敗，阿鄰戰沒。贈金紫光祿大夫、西京留守。

Năm đầu niên hiệu Hưng Định, đổi làm Nguyên Soái Hữu Đô Giám, xuất quân từ Tần Châu phạt Tống. Thống Chế nhà Tống là Ngô Quân thủ thành nhỏ Tảo Giác, thành có ba lớp tường, dựa vào đỉnh núi. A Lân phân binh tuyệt đường cung cấp nước, lấy được thành ấy, lại lấy được thành tiếp theo. Quân Tống phóng hỏa ra khỏi thành, A Lân lấy kỵ binh đón đánh chúng, sai bộ binh đánh vào phía sau, quân Tống bại, bắt sống Ngô Quân cùng tướng giáo hai trăm người, ngựa vài trăm con, lương thực một vạn thạch cùng binh khí áo giáp. Lại bại quân Tống ở Bùi Gia Trang Lục Cốc, chém năm trăm thủ cấp, địch rớt xuống khe nước rất nhiều. Lại bại chúng ở Trại Sơn Lĩnh, Long Môn Quan, Đại Thạch Độ (bến Đại Thạch), láy được hơn hai nghìn thạch thóc. Lại đánh bại quân Tống ở Sao Tử Lĩnh, chém đầu hai nghìn thủ cấp, bắt sống một trăm người. Lúc ấy tháng ba, lúa mạch vừa nhú lên, A Lân lưu binh đồn trú ở đấy. Không lâu sau người Tống kéo đại quân tới, quân Kim thất bại, A Lân tử trận. Tặng Kim Tử Quang Lộc Đại Phu, Tây Kinh Lưu Thủ. 

KIM SỬ HOÀN NHAN (QUÁCH) TRỌNG NGUYÊN TRUYỆN CHÚ DỊCH (QUYỀN 103) (金史完顏（郭）仲元傳注譯（卷103）注譯)

Kim Sử quyển 103 Hoàn Nhan (Quách) Trọng Nguyên truyện (金史完顏（郭）仲元傳•卷103) 

1.完顏仲元，本姓郭氏，中都人。大安中，李雄募兵，仲元與完顏阿鄰俱應募，數有功。貞祐三年，與阿鄰俱累功至節度。仲元為永定軍節度使，賜姓完顏氏。仲元在當時兵最強，號「花帽軍」，人呼為「郭大相公」，以與阿鄰相別。頃之，兼本路宣撫使。八月，遙授知河間府事。數月，改知濟南府事，權山東東路宣撫副使。

Hoàn Nhan Trọng Nguyên, họ gốc là họ Quách, người Trung Đô. Giữa năm Đại An ( 7 tháng 2 năm 1209 đến 21 tháng 5 năm 1213), Lý Hùng tuyển mộ binh sỹ, Trọng Nguyên và Hoàn Nhan A Lân cùng đứng ra hưởng ứng, nhiều lần lập công. Năm Trinh Hựu thứ ba (1 tháng 2 năm 1215 đến 20 tháng 1 năm 1216), cùng A Lân nhiều lần lập công nên được làm đến Tiết Độ. Trọng Nguyên nhậm chức Vĩnh Định Quân Tiết Độ Sứ, được ban tặng (quốc) tính Hoàn Nhan. Trọng Nguyên lúc đó sở hữu đội quân hùng mạnh nhất, mang tên "Hoa Mạo Quân" (quân đội mũ hoa), người đời gọi ông là "Quách Đại Tướng Công", để phân biệt với Hoàn Nhan A Lân. Không lâu sau, kiêm chức Bổn Lộ Tuyên Võ Sứ. Tháng tám, được ban chức Tri Hà Gian Phủ Sự. Vài tháng sau, đổi làm Tri Tế Nam Phủ Sự, tạm làm Sơn Đông Đông Lộ Tuyên Phủ Phó Sứ.

2.貞祐四年，山東乏糧，仲元軍三萬欲于黃河之側或陝右分屯，上書乞補京官，且言恢復河朔之策，當詣闕面陳。詔曰：「卿兄弟鳩集義旅，所在立功，忠義之誠，皎然可見。朕以參政侯摯與卿素厚，命於彼中行省，應悉朕心。卿求入見，其意固嘉，東平方危，正賴卿等相為聲援，俟兵勢稍緩，即徙軍附河屯駐，此時卿來，蓋未晚也。尚思戮力，朕不汝忘。」未幾，改河北宣撫副使。

Năm Trinh Hựu thứ tư (21 tháng 1 năm 1216 đến 7 tháng 2 năm 1217), Sơn Đông thiếu lương, quân của Trọng Nguyên gồm ba vạn muốn phân ra đồn trú ở một bên sông Hoàng Hà hay ở Thiểm Hữu, dâng thư xin bổ làm Kinh Quan, hơn nữa còn hiến sách khôi phục Hà Sóc, nên đến trước cửa khuyết mà trần tình. (Hoàng thượng) xuống chiếu nói: "Anh em khanh đang tập họp nghĩa quân, ở những nơi các khanh đồn trú đều lập công, lòng thành trung nghĩa, trẫm có thể thấy rõ. Trẫm vì Tham Tri Hầu với khanh tình cảm phong hậu, mệnh cho khanh ở đấy làm Trung Thư Hành Tỉnh, khanh nên hiểu rõ ý trẫm. Việc khanh xin diện kiến trước trẫm, ý ấy cố nhiên thực là tốt đẹp, nhưng Đông Bình (Phủ) đang gặp nguy khốn, hiện chính là cậy vào hai khanh cứu viện, đợi tình hình quân sự bớt gấp rút căng thẳng, sẽ lập tức cho khanh dời quân gần Hoàng Hà đồn trú, lúc ấy khanh lại đến gặp trẫm cũng chưa muộn đâu. Hai khanh hãy chung sức tận lực, trẫm sẽ không quên khanh." Không lâu sau, đổi Trọng Nguyên làm Hà Bắc Tuyên Phủ Phó Sứ. 

3.仲元部將李霆等積功至刺史、提控，仲元奏賜金牌，霆等皆為名將，功名與仲元相埒。仲元屢有功，以本職為從宜招撫使，計約從坦等軍圖恢復。詔以仲元軍猥多，差為三等，上等備征伐，中下給戍守，懦弱者皆罷去。紅祆賊千餘人據漣水縣，仲元遣提控婁室率兵擊破之，斬首數百，敗祝春，擒郭偉，餘眾奔潰，遂複漣水縣。仲元兼單州經略使，婁室遷兩階，升職一等。未幾，仲元遙授知歸德府事。

Bộ tướng của Trọng Nguyên là bọn Lý Đình tích lũy công lao, được thăng tới chức Thứ Sử, Đề Khống, Trọng Nguyên dâng tấu xin tặng kim bài, bọn Lý Đình đều là danh tướng, công danh ngang hàng so với Trọng Nguyên. Trọng Nguyên nhiều lần lập công, lấy chức vụ mình đang nhậm làm Tòng Tuyên Chế Phủ Sứ, lên kế hoạch sát nhập quân của Tòng Thản để mưu đồ khôi phục (Trung Đô). Hoàng thượng chiếu vì quân Trọng Nguyên quá nhiều, sai phân thành ba cấp, cấp thượng chuẩn bị chinh phạt, cấp trung làm công việc phòng vệ, còn những kẻ yếu ớt thì loại bỏ cho về. Giặc Hồng Yên hơn nghìn người chiếm cứ huyện Liên Thủy, Trọng yên sai Đề Khống Lâu Thất soái lĩnh binh sỹ đánh bại chúng, chém đầu vài trăm thủ cấp, đánh bại tướng Chúc Xuân, bắt được Quách Vỹ, dư đảng còn lại đều thua tan bỏ trốn, thế là khôi phục được huyện Liên Thủy. Trọng Nguyên kiêm chức Đan Châu Kinh Lược Sứ, Lâu Thất bổng lộc tăng lên hai cấp, thăng chức quan một cấp. Không lâu sau, Trọng Nguyên thụ chức Tri Quy Đức Phủ Sự.

4.是歲十月，徙軍盧氏，改商州經略使，權元帥右都監。詔曰：「商、虢、潼關，實相連屬，卿思為萬全之計。」未幾，潼關失守，仲元軍趨商、虢，複至嵩、汝，皆弗及。仲元上書曰：「去年六月，臣嘗請於朝廷，乞選名將督諸軍，臣得推鋒，身先士卒，糧儲不繼，竟不果行。今將坐甲待敵，則師老財殫，日就困弊。」其大概欲伐西夏以張兵勢。又曰：「陝西一路，最為重地，潼關、禁坑及商州諸隘，俱當預備。向者中都，居庸最為要害，乃由小嶺、紫荊繞出，我軍腹背受兵，卒不能守。近日由禁坑出，遂失潼關。可選精兵分地戍之。」其後乃置秦、藍守禦，及用兵西夏矣。

Năm ấy tháng mười, Trọng Nguyên dời quân đến Lộ Thị, đổi làm Thương Châu Kinh Lược Sứ, tạm nhậm chức Nguyên Soái Hữu Đô Giám. Hoàng thượng chiếu viết rằng: "Thương, Quắc, Đồng Quan thực là nương tựa vào nhau và liên đới với nhau, khanh hãy nghĩ ra kế vẹn toàn." Không lâu sau, Đồng Quan thất thủ. Quân của Trọng Nguyên đến Thương Châu và Quắc Châu, rồi lại tới Tung Châu và Nhữ Châu, đều không tới kịp. Trọng Nguyên dâng thứ nói: "Năm ngoái tháng sáu, thần từng xin với triều đình rằng hãy tuyển danh tướng đốc thúc chư quân, thần có thể tiến binh, thân xông pha phía trước cùng sỹ tốt. Ấy nhưng vì lương thực cung ứng không kịp, cho nên quả nhiên không tới kịp. Nay nếu ngồi đó mà mang giáp đợi địch, thì quân sỹ nhuệ khí tiêu tán mà tài vật hao hụt, càng ngày càng rơi vào chỗ khốn quẩn." Đại ý bài sớ tấu rằng muốn chinh phạt Tây Hạ để phô trương binh thế. Lại nói: "Một lộ như Thiểm Tây, thực là trọng địa, Đồng Quan, Cấm Khanh cùng các ải Thương Châu, đều nên phòng bị. Trước đây Trung Đô và Cư Dung Quan là vùng quan trọng nhất. Địch bèn từ Tiểu Lĩnh và Tử Kinh đi vòng ra, khiến quân ta trực diện sau lưng đều thụ định, rốt cục không thể phòng thủ. Gần đây quân ta lại từ Cấm Khanh xuất binh thì để mất Đồng Quan. Vậy hãy tuyển chọn tinh binh phân nhau phòng thủ những nơi ấy." Sau đó bèn đặt Tần Châu và Lam Châu Thủ Ngự và dụng binh với Tây Hạ.

Kim Sử, Tuyên Tông Bản Kỷ phần thượng, quyển 14 ghi:

冬十月己未，[...]命元帥左監軍必蘭魯帶守潼關，遙授知歸德府事完顏仲元軍盧氏。

Mùa đông tháng mười, kỉ vị (20 tháng 11 năm 1216), mệnh Nguyên Soái Tả Giám Quân Tất Lan Lỗ Đái phòng thủ Đồng Quan, Thụ Trị Quy Đức Phủ Sự Hoàn Nhan Trọng Nguyên đồn quân ở Lô Thị.

5.興定元年，複為單州經略使，敗宋人二千於龜山，複敗步騎千余於盱眙，敗紅祆于白里港，獲老幼萬餘人，皆縱遣之。宋人圍海州，仲元軍高橋，令提控完顏阿鄰領騎繞出其後夾擊之。宋兵解去。賜金帶，優詔獎諭。紅祆賊陷曹馬城，剽掠徐、單之間。提控高琬等分兵擊之，俘生口二千。三年，仲元奏：「州城既固，積糧二十萬石，集鄉義軍萬餘人，並閑訓練，足以守禦，乞以所部渡河。」詔屯宿州，與右都監紇石烈德同行帥府事。仲元有足疾，滿百日，詔曰：「卿處置機務，撫存將士，出兵使李辛可也。」四年，兼保靜軍節度使，尋為勸農使。五年，為鎮南節度使。

Năm Hưng Định thứ nhất (2 tháng 10 năm 1217 đến 27 tháng 1 năm 1218), lại làm Đan Châu Kinh Lược Sứ, đánh bại hai nghìn người Tống ở Quy Sơn, lại đánh bại hơn nghìn bộ kỵ ở Hu Dị, và khiến cho giặc Hồng Hiên thua ở cảng Bạch Lý, bắt được người già trẻ nhỏ hơn vạn người, đều sai thả chúng đi. Người Tống vây Hải Châu, Trọng Nguyên đóng quân ở Cao Kiều, lệnh cho Đề Khống là Hoàn Nhan A Lân lĩnh kỵ binh đi vòng ra phía sau giáp công, quân Tống giải vây mà đi. Tặng đai vàng, xuống chiếu khen ngợi và tặng thưởng. Giặc Hồng Hiên vây hãm thành Tào Mã, cướp phá ở giữa Từ Châu và Đan Châu. Bọn Đề Khống Cao Uyển phân binh đánh chúng, bắt được hai nghìn tù binh. Năm thứ ba (18 tháng 1 năm 1219 đến 5 tháng 2 năm 1220), Trọng Nguyên dâng tấu viết rằng: "Các châu thành đều đã (tu sửa) kiên cố, tích lũy lương thực hai mươi vạn thạch, chiêu tập nghĩa quân ở các hương hơn vạn người, lúc nông nhàn đều được luyện tập, đủ để dùng làm lực lượng phòng ngự, xin hãy lấy các quân ấy vượt sông Hoàng Hà." Xuống chiếu lệnh Trọng Nguyên đồn quân ở Túc Châu, cùng với Hữu Đô Giám Hột Thạch Liệt Đức Đồng làm Hành Nguyên Soái Phủ Sự. Trọng Nguyên có tật ở chân, hết trăm ngày thì nhận chiếu nói: "Khanh xử trí cơ vụ, an ủi tướng sỹ, lúc xuất binh thì sai Lý Tân đi thôi là được rồi. Năm thứ tư, kiêm làm Bảo Tĩnh Quân Tiết Độ Sứ, không lâu sau làm Khuyến Nông Sứ. Năm thứ năm, làm Trấn Nam Tiết Độ Sứ.

Kim Sử, Tuyên Tông Bản Kỷ phần trung, quyển 15 ghi:

九月甲午，詔單州經略使完顏仲元屯宿州，與右都監紇石烈德同行帥府事。

Tháng chín (11 tháng 10 năm 1219), giáp ngọ, chiếu cho Đan Châu Kinh Lược Sứ Hoàn Nhan Trọng Nguyên đồn trú ở Túc Châu, cùng Hữu Đô Giám Thạch Liệt Đức Đồng cùng làm Hành Soái Phủ Sự.

6.元光元年，知鳳翔府事。鳳翔被圍，左監軍石盞合喜來濟軍。仲元讓合喜總兵事。合喜曰：「公素得眾心，不必以官位見讓。」仲元請身先士卒，諭諸將士曰：「凡有奇功者，即承制超擢。」及危急乃輒注四品以下。顏盞蝦蟆力戰功最，輒授通遠軍節度使。圍解，奏請擅除拜之罪。宣宗嘉其功，皆許之。遷元帥右監軍，授河北東路洮委必剌猛安，賜金五十兩、重幣十五端、通犀帶，優詔褒諭。正大間，為兵部尚書，皇太后衛尉，卒。仲元為將，沈毅有謀，南渡後最稱名將雲。

Năm Nguyên Quang thứ nhất (7 tháng 9 năm 1222 đến 1 tháng 2 năm 1223), Trọng Nguyên làm Tri Phụng Tường Phủ. Phụng Tường bị vây, Tả Giám Quân Thạch Trảm Hợp Hỉ mang quân đến cứu. Trọng Nguyên để Hợp Hỉ tổng lĩnh binh sự. Hợp Hỉ bèn nói: "Ông thường được lòng sĩ tốt, không cần vì cấp bậc quan chức mà nhường đâu." Trọng Nguyên xin tự thân mình xung phong đi trước cùng sĩ tốt, dụ chư tướng cùng binh sĩ rằng: "Phàm những ai lập được kì công, lập tức chiếu theo thánh chế mà đề bạt vượt bậc." Đến lúc nguy cấp liền phong cho họ quan tứ phẩm trở xuống. Nhan Trản Hà Mộ ra sức chiến đấu lập công đầu, liền được thụ phong Thông Viễn Quân Tiết Độ Sứ. Phụng Tường được giải vây. Trọng Nguyên dâng tấu xin vì tự tiện phong chức mà xử tội. Tuyên Tông khen ngợi chiến công của Trọng Nguyên nên đều đồng ý thăng quan cho binh sĩ. Trọng Nguyên được chuyển làm Nguy Soái Hữu Giám Quân, thụ phong Hà Bắc Đông Lộ Thao Úy Tất Tất Lạt Mãnh An, tặng vàng năm mươi lượng, tiền nặng năm mươi thỏi, đai thông tê (làm bằng sừng tê giác). Tặng cho chiếu thư đẹp. Giữa niên hiệu Chính Đại, làm Binh Bộ Thượng Thư, Hoàng Thái Hậu Vệ Úy, năm ấy mất. Trọng Nguyên là danh tướng, thâm trần có mưu lược, là danh tướng nổi tiếng nhất từ sau khi nam độ (tức nhà Kim nam phạt Bắc Tống một trăm năm trước).

Kim Sử, Tuyên Tông Bản Kỷ phần hạ, quyển 16 ghi:

二月, [...]己亥，鳳翔圍解。石盞合喜加金紫光祿大夫，升左監軍，特授大名府谷忽申猛安，完顏仲元加光祿大夫，升右監軍，特授河北東路洮委必剌猛安，各賜金鞶帶有差。

Kỉ hợi (29 tháng 3 năm 1223), Phụng Tường được giải vây. Thạch Trản Hợp Hỉ được gia phong làm Kim Tử Quang Lộc Đại Phu, thăng chức Tả Giám Quân, đặc cách thụ phong Đại Danh Phủ Cốc Hốt Thân Mãnh An, Hoàn Nhan Trọng Nguyên được gia phong làm Quang Lộc Đại Phu, thăng chức Hữu Giam Quân, đặc cách thụ phong Hà Bắc Đông Lộ Thao Úy Tất Lạt Mãnh An, mỗi người được tặng đai vàng.

Nguyên Sử, Muqali (Mộc Hoa Lê) truyện, quyển 199:

金京兆行省完顏合達擁兵二十萬固守，不下。乃分麾下兀胡乃、太不花兵六千屯守之。遣按赤將兵三千斷潼關，遂西擊鳳翔，月餘不下，謂諸將曰：「吾奉命專征，不數年取遼西、遼東、山東、河北，不勞餘力；前攻天平、延安，今攻鳳翔皆不下，豈吾命將盡耶！」乃駐兵渭水南，遣蒙古不花南越牛嶺關，徇宋鳳州而還。

Hành Tỉnh nhà Kim là Hoàn Nhan Hợp Đạt yểm binh cố thủ thành Kinh Triệu, không hạ được. Bèn phân bộ tướng Ngột Hồ Nãi, Thái Bất Hoa (Tai Buqa) lĩnh binh 6000 đồn thủ ở đấy. Sai An Xích chỉ huy ba nghìn chia cắt Đồng Quan, bèn đánh sang phía tây là Phụng Tường, vài tháng không hạ được thành, bèn nói với chư tướng: "Ta phụng mệnh chuyên việc chinh phạt, chỉ trong vòng mấy năm lấy được Liêu Tây, Sơn Đông, Hà Bắc, không tốn thêm sức lực, trước kia công đánh Thiên Bình, Diên An, nay công mãi Phụng Tường đều không hạ được, chẳng nhẻ số mệnh của ta sắp hết rồi sao?" Bèn đồn trú quân binh ở phía nam sông Vị Thủy, sai Mông Cổ Bất Hoa (Mongol Buqa) vượt Nưu Lĩnh Quan (cửa Nưu Lĩnh), đoạt lấy Phụng Châu của nhà Tống rồi quay về.

元光元年，大將萌古不花攻鳳翔，朝廷以主將完顏仲元孤軍不足守禦，命合喜將兵援之。二年二月，木華黎國王、斜里吉不花等及夏人步騎數十萬圍鳳翔，東自扶風、岐山，西連汧、隴，數百里間皆其營柵，攻城甚急，合喜盡力，僅能禦之。

Năm đầu Nguyên Quang, Đại Tướng Manh Cổ Bất Hoa (Mongol Buqa) công Phụng Tường. Triều đình vì quân của chủ tướng Hoàn Nhan Trọng Nguyên rơi vào thế cô lập không đủ phòng ngự, bèn mệnh cho Hợp Hỉ chỉ huy binh sĩ đến cứu. Năm thứ hai, tháng hai, bọn quốc vương Muqali (Mộc Hoa Lê) cùng người Tây Hạ soái lĩnh bộ kỵ vài mươi vạn vây Phụng Tường, phía đông tự Bồ Phong, Kỳ Sơn, phía tây nối liền với Khiên Châu và Lũng Châu, cứ vài trăm lý lại có doanh trại hàng rào, công thành rất gấp. Hợp Hỉ dốc hết sức lực, cũng chỉ phòng ngự được nơi ấy mà thôi.

LIÊU SỬ THÁI TỔ BẢN KỶ (DA LUẬT A BẢO CƠ BẢN KỶ) (QUYỂN 2) CHÚ DỊCH (元史元太祖本紀（卷2）注譯第二集)

 

Khai quốc tam đại tổ vương （開國三大祖王）

Kim Sử Thái Tổ (Hoàn Nhan A Cốt Đả) quyển 1 Bản Kỷ Nguyên Sử Thái Tổ (Thành Cát Tư Hãn) quyển 1  Bản Kỷ

太四年春正月丙申，射虎東山。

二月丙寅，修遼陽故城，以漢民、渤海戶實之，改為東平郡，置防禦使。夏五月庚辰，至自東平郡。

秋八月丁酉，謁孔子廟，命皇后、皇太子分謁寺觀。

九月，征烏古部，道聞皇太后不豫，一日馳六百里還，侍太后，病間，復還軍中。冬十月丙午，次烏古部，天大風雪，兵不能進，上禱於天，俄頃而霽。命皇太子將先鋒軍進擊，破之，俘獲生口萬四千二百，牛馬、車乘、廬帳、器物二十餘萬。自是舉部來附。

五年春正月乙丑，始制契丹大字。

夏五月丙寅，吳越王復遣滕彥休貢犀角、珊瑚，授官以遣。庚辰，有龍見於拽剌山陽水上，上射獲之，藏其骨內府。

閏六月丁卯，以皇弟蘇為惕隱，康默記為夷離畢。

秋八月己未朔，項諸部叛。辛未，上親征。

九月己丑朔，梁遣郎公遠來聘。壬寅，大字成，詔頒行之。

皇太子率迭剌部夷離汙裏軫等略地雲內、天德。冬十月辛未，攻天德。癸酉，節度使宋瑤降，賜弓矢、鞍馬、旗鼓，更其軍曰應天。甲戌，班師。宋瑤復叛。丙子，撥其城，擒宋瑤，俘其家屬，徙其民於陰山南。十二月己未，師還。

六年春正月丙午，以皇弟蘇為南府宰相，迭裏為惕隱。南府宰相，自諸弟構亂，府之名族多罹其禍，故其位久虛，以鋤得部轄得裏、只裏古攝之。府中數請擇任宗室，上以舊制不可輒變；請不已，乃告於宗廟而後授之。宗室為南府宰相自此始。

夏五月丙戌朔，詔定法律，正班爵。丙申，詔畫前代直臣像為招諫圖，及詔長吏四孟月詢民利病。

六月乙卯朔，日有食之。

冬十月癸丑朔，晉新州防禦使王鬱以所部山北兵馬內附。丙子，上率大軍入居庸關。十一月癸卯，下古北口。丁未，分兵略檀、順、安遠、三河、良鄉、望都、潞、滿城、遂城等十餘城，俘其民徙內地。

十二月癸丑，王鬱率其眾來朝，上呼鬱為子，賞賚甚厚，而徙其眾于潢水之南。庚申，皇太子率王郁略地定州，康默記攻長蘆。唐義武軍節度使王處直養子都囚其父[1]，自稱留後。癸亥，圍涿州，有白兔緣壘而上，是日破其郛。癸酉，刺史李嗣弼以城降。乙亥，存至定州，王都迎謁馬前。存勗引兵趨望都，遇我軍禿餒五千騎，圍之，存力戰數四，不解。李嗣昭領三百騎來救，我軍少卻，存勗乃得出，大戰，我軍不利，引歸。存勗至幽州，遣二百騎躡我軍後，我軍反擊，悉擒之。己卯，還次檀州，幽人來襲，擊走之，擒其裨將。詔徙檀、順民于東平、瀋州。

天贊元年春二月庚申，復徇幽、薊地。癸酉，詔改元，赦軍前殊死以下。夏四月甲寅，攻薊州。戊午，撥之，擒刺史胡瓊，以盧國用、涅魯古典軍民事。壬戌，大饗軍士。癸亥，李存勗圍鎮州，張文禮求援，命郎君迭烈、將軍康末怛往擊，敗之，殺其將李嗣昭。辛未，攻石城縣，撥之。五月丁未，張文禮卒，其子處瑾遣人奉表來謝。

六月，遣鷹軍擊西南諸部，以所獲賜貧民。

冬十月甲子，以蕭霞的為北府宰相。分迭剌部為二院：斜涅赤為北院夷離，綰思為南院夷離，詔分北大濃兀為二部，立兩節度使以統之。

十一月壬寅，命皇子堯骨為天下兵馬大元帥，略地薊北。二年春正月丙申，大元帥堯骨克平州，獲刺史趙思溫、裨將張崇[2]。二月，如平州。甲子，以平州為盧龍軍，置節度使。

三月戊寅，軍於箭山，討叛奚胡損，獲之，射以鬼箭。誅其黨三百人，沉之狗河。置奚墮瑰部，以勃魯恩權總其事。

夏四月己酉，梁遣使來聘，吳越王遣使來貢。

癸丑，命堯骨攻幽州，迭剌部夷離覿烈徇山西地。庚申，堯骨軍幽州東，節度使符存審遣人出戰，敗之，擒其將裴信父子。閏月庚辰，堯骨抵鎮州。壬午，撥曲陽。丙戌，下北平。是月，晉王李存勗即皇帝位，國號唐。五月戊午，堯骨師還。癸亥，大饗軍士，賞賚有差。

六月辛丑，波斯國來貢。

秋七月，前北府宰相蕭阿古只及王郁徇地燕、趙。

冬十月辛未朔，日有食之。己卯，唐兵滅梁。

三年春正月，遣兵略地燕南。

夏五月丙午，以惕隱迭裏為南院夷離。是月，徙薊州民實遼州地。渤海殺其刺史張秀實而掠其民。

六月乙酉，召皇后、皇太子、大元帥及二宰相、諸部頭等詔曰；「上天降監，惠及烝民。聖主明王，萬載一遇。朕既上承天命，下統群生，每有征行，皆奉天意。是以機謀在己，取捨如神，國令既行，人情大附。舛訛歸正，遐邇無愆。可謂大含溟海，安納泰山矣！自我國之經營，為群方之父母。憲章斯在，胤嗣何憂？升降有期，去來在我。良籌聖會，自有契於天人；眾國群王，豈可化其凡骨？三年之後，歲在丙戌，時值初秋，必有歸處。然未終兩事，豈負親誠？日月非遙，戒嚴是速。」聞詔者皆驚懼，莫識其意。是日，大舉征吐渾、項、阻卜等部。詔皇太子監國，大元帥堯骨從行。

秋七月辛亥，曷剌等擊素昆那山東部族，破之。八月乙酉，至烏孤山，以鵝祭天。甲午，次古單于國，登阿裏典壓得斯山，以鹿祭。九月丙申朔，次古回鶻城，勒石紀功。庚子，拜日于林。丙午，遣騎攻阻卜。南府宰相蘇、南院夷離迭裏略地西南。乙卯，蘇等獻俘。丁巳，鑿金河水，取烏山石[3]，輦致潢河、木葉山，以示山川朝海宗嶽之意。癸亥，大食國來貢。甲子，詔礱辟遏可汗故碑，以契丹、突厥、漢字紀其功。是月，破胡母思山諸蕃部，次業得思山，以赤牛青馬祭天地。回鶻霸裏遣使來貢。

冬十月丙寅朔，獵寓樂山，獲野獸數千，以充軍食。丁卯，軍於霸離思山。遣兵流沙，撥浮圖城，盡取西鄙諸部。十一月乙未朔，獲甘州回鶻都督畢離遏，因遣使諭其主烏母主可汗。射虎于烏剌邪裏山，抵霸室山。六百餘里且行且獵，日有鮮食，軍士皆給。

四年春正月壬寅，以捷報皇后、皇太子。二月丙寅，大元帥堯骨略党項。丁卯，皇后遣康末怛問起居，進御服、酒膳。乙亥，蕭阿古只略燕、趙還，進牙旗兵仗。辛卯，堯骨獻項俘。三月丙申，饗軍于水精山。夏四月甲子，南攻小蕃，下之。皇后、皇太子迎謁於劄裏河。癸酉，回鶻烏母主可汗遣使貢謝。五月甲寅，清暑室韋北陘。秋九月癸巳，至自西征。

冬十月丁卯，唐以滅梁來告，即遣使報聘。庚辰，日本國來貢。辛巳，高麗國來貢。

十一月丁酉，幸安國寺，飯僧，赦京師囚，縱五坊鷹鶻。己酉，新羅國來貢。

十二月乙亥，詔曰：「所謂兩事，一事已畢，惟渤海世讎未雪，豈宜安駐！」乃舉兵親征渤海大諲撰。皇后、皇太子、大元帥堯骨皆從。閏月壬辰，祠木葉山。壬寅，以青牛白馬祭天地于烏山。己酉，次撒葛山，射鬼箭。丁巳，次商嶺，夜圍扶餘府。天顯元年春正月己未，白氣貫日。庚申，撥扶餘城，誅其守將。丙寅，命惕隱安端、前北府宰相蕭阿古只等將萬騎為先鋒，遇諲撰老相兵，破之。皇太子、大元帥堯骨、南府宰相蘇、北院夷離斜涅赤，南院夷離迭裏是夜圍忽汗城。己巳，諲撰請降。庚午，駐軍於忽汗城南。辛未，諲撰素服，稿索牽羊，率僚屬三百餘人出降。上優禮而釋之。甲戌，詔諭渤海郡縣。丙子，遣近侍康末怛等十三人入城索兵器，為邏卒所害。丁丑，諲撰復叛，攻其城，破之。駕幸城中。諲撰請罪馬前。詔以兵衛諲撰及族屬以出。祭告天地。復還軍中。

二月庚寅，安邊、頡、南海、定理等府及諸道節度、刺史來朝，慰勞遣之。以所獲器幣諸物賜將士。壬辰，以青牛白馬祭天地。大赦，改元天顯。以平渤海遣使報唐。甲午，復幸忽汗城，閱府庫物，賜從臣有差。以奚部長勃魯恩、王鬱自回鶻、新羅、吐蕃、項、室韋、沙陀、烏古等從征有功，優加賞賚。丙午，改渤海國為東丹，忽汗城為天福。冊皇太子倍為人皇王以主之。以皇弟迭剌為左大相，渤海老相為右大相，渤海司徒大素賢為左次相，耶律羽之為右次相。赦其國內殊死以下。丁未，高麗、貊、鐵驪、靺鞨來貢。

三月戊午，遣夷離畢康默記、左僕射韓延徽攻長嶺府。甲子，祭天。丁卯，幸人皇王宮。己巳，安邊、鄚頡、定理三府叛，遣安端討之。丁丑，三府平。壬午，安端獻俘，誅安邊府叛帥二人。癸未，宴東丹國僚佐，頒賜有差。甲申，幸天福城。乙酉，班師，以大諲譔舉族行。

夏四月丁亥朔，次傘子山。辛卯，人皇王率東丹國僚屬辭。是月，唐養子李嗣源反，郭存謙弑其主存[4]，嗣源遂即位。

五月辛酉，南海、定理二府復叛，大元帥堯骨討之。六月丁酉，二府平。丙午，次慎州，唐遣姚坤以國哀來告。

秋七月丙辰，鐵州刺史衛鈞反。乙丑，堯骨攻撥鐵州。庚午，東丹國左大相迭剌卒。辛未，衛送大諲譔於皇都西，築城以居之。賜諲譔名曰烏魯古，妻曰阿裏只。盧龍行軍司馬張崇叛，奔唐[5]。

甲戌，次扶餘府，上不豫。是夕，大星隕於幄前。辛巳平旦，子城上見黃龍繚繞，可長一里，光耀奪目，入於行宮。有紫黑氣蔽天，日乃散。是日，上崩，年五十五。天贊三年上所謂「丙戌秋初，必有歸處」，至是乃驗。壬午，皇后稱制，權決軍國事。

八月辛卯，康默記等攻下長嶺府。甲午，皇后奉梓宮西還。壬寅，堯骨討平諸州，奔赴行在。乙巳，人皇王倍繼至。九月壬戌，南府宰相蘇薨。丁卯，梓宮至皇都，權殯於子城西北。己巳，上升天皇帝，廟號太祖。

冬十月，盧龍軍節度使盧國用叛，奔于唐。

十一月丙寅，殺南院夷離耶律迭裏、郎君耶律匹魯等。

二年八月丁酉，葬太祖皇帝于祖陵，置祖州天城軍節度使以奉陵寢。統和二十六年七月，進大聖大明天皇帝。重熙二十一年九月，加大聖大明神烈天皇帝。太祖所崩行宮在扶餘城西南兩河之間，後建升天殿於此，而以扶餘為黃龍府雲。