NGHIÊN CỨU VỀ HOÀNG NGUYÊN THÁNH VÕ THÂN CHINH LỤC (皇元聖武親征錄研究•第二部分)

NGHIÊN CỨU VỀ HOÀNG NGUYÊN THÁNH VÕ THÂN CHINH LỤC (皇元聖武親征錄研究•第一部分)

Lịch sử văn bản của Hoàng Nguyên Thân Chinh Lục theo Louis Hambis và Paul Pelliot

Theo Louis Hambis và Paul Pelliot, Sử Tập của Rashid ud-Din, phần về lịch sử của Thành Cát Tư Hãn, Hoàng Nguyên Thân Chinh Lục và Nguyên Sử Thái Tổ Bản Kỷ phải cùng xuất phát từ một nguồn sử liệu viết bằng tiếng Mông Cổ. Nguồn ấy mang tên "Altan däbtär", hay quyển sách vàng (Livre d'or). Đây là chính sử của gia đình hoàng gia Mông Cổ (le livre officiel où l'histoire de la famille impériale était consignée) (Hambis-Pelliot, trang xv). Biên niên sử này là nền tảng để biên soạn Hoàng Nguyên Thân Chinh Lục mà phần đầu, tức phần sách đã biến mất vì một lý do mà nay ta không biết được (cette chronique aurait également servi à composer de Cheng-wou t'sin-tcheng lou dont le début, disparu pour des raisons que nous ignorons.) Phần đầu sách chính là phần viết về tổ tiên của Thành Cát Tư Hãn. Những nhà sử học biên soạn Nguyên Sử đã biết về phần đã mất này và đã sao chép một cách vắn tắt vào Nguyên Sử. Họ cũng bao gồm gia phả của tổ tiên Thành Cát Tư Hãn cho đến đời của Qaidu.

Sơ đồ dưới đây thể hiện lịch sử văn bản của Hoàng Nguyên Thân Chinh Lục theo Hambis và Pelliot, thể hiện tiến trình biên soạn và sao chép từ nguồn sử học nguyên khởi Altan däbtär cho đến khi Rashid ud-Din soạn quyển Sử Tập và các nhà sử học Trung Hoa biên soạn Hoàng Nguyên Thân Chinh Lục và Nguyên Sử, Thái Tổ Bản Kỷ.

Cây gia phả của lịch sử văn bản Hoàng Nguyên Thân Chinh Lục theo Hambis và Pelliot

Các dị bản

Tóm tắt theo sách "L'histoire des campagnes de Gengis Khan" của Louis Hambis và Paul Pelliot

Theo Paul Pelliot và Louis Hambis, lịch sử văn bản của Thân Chinh Lục chủ yếu dựa vào bản Thuyết Phu (說郛) của Đào Tông Nghĩa (陶宗義). Theo học giả Vương Quốc Duy (王國維), bản này dựa trên ba bản, một ông cho rằng được sao chép vào những năm 1488-1505, một năm 1573-1619, và một thuộc về Uông Nhận (汪軔) vào nửa sau thế kỷ thứ XVIII. (1) Bản Thuyết Phu được in ở Thượng Hải, chỉnh sửa chữ từ nhiều dị bản cổ hơn. Học giả Vương Quốc Duy đã so sánh và hiệu đính dựa trên các bản của Trương Mục (張穆) (Thanh), Hà Thu Đào (何秋濤) (Thanh) và Uông Nhận (汪軔). Cũng theo Pelliot và Hambis, Vương Quốc Duy không có trong tay bản của nhà sưu tầm sách Phó Tăng Tương (傅增湘). Bản này được học giả người Nhật Haneda Tōru hiệu đính (collationé), người mà sau đó đã liên lạc với Paul Pelliot vào năm 1920. Louis Hambis, trong chuyến đi đến Bắc Kinh, đã không thể nào tham khảo bản này. Theo ông, Phó Tăng Tương mất không lâu sau khi ông đến Bắc Kinh. Ông có dịp nghiên cứu một phiên bản khác nhờ Viện Trưởng Thư Viện Quốc Gia Bắc Kinh Wang Tchong Min (phiên âm tiếng Pháp thời bấy giờ không cho phép người viết dịch sang tiếng Việt). Bản tiếng Hán mà Louis Hambis và Paul Pelliot sử dụng là bản của Phó Tăng Tương được hiệu đính bởi Haneda Tōru (2)

(1) Paul Pelliot, Louis Hambis, Histoire des campagnes de Gengis Khan, trang xxiii.

(2) Paul Pelliot, Louis Hambis, Histoire des campagnes de Gengis Khan, trang xxiii-xxiv.

Các bản được xuất bản

Tóm tắt theo sách "L'histoire des campagnes de Gengis Khan" của Louis Hambis và Paul Pelliot

Cũng như quyển Mông Cổ Mật Sử (The secret history of the Mongols), quyển Thánh Võ Thân Chinh Lục này là một bí mật quốc gia thời Nguyên. Sách không được lan truyền và người Trung Hoa không biết gì tới sự tồn tại của nó. Phải đến thời Minh khi nhà Nguyên bị truy đuổi về lại thảo nguyên Mông Cổ thì người ta mới thu thập được sách này và cho in trong bộ Thuyết Phu. (3) Nhưng phải đến thế kỷ thứ XIX thì các học giả Trung Hoa đời Thanh mới chú ý đến sách này (Ce n'est qu'au XIXème siècle que les érudits chinois s'intéressèrent à notre texte).

Bản đầu tiên được chuẩn bị xuất bản là bản của Hà Thu Đào (何秋濤) (1824-1862), cộng tác với Trương Mục (張穆) (1805-1849), tác giả quyển Mông Cổ Du Mục Ký (蒙古游牧記). Lẽ ra bản này phải xuất bản văn năm 1849, nhưng rốt cục bị ngưng phát hành. Sau đó, Lý Văn Điền (李文田) (1834-1895) và Văn Đình Thức (文廷式) (1856-1904) hiệu đính và được Viễn Tổ (袁祖) (1846-1900) xuất bản. Bản này là bản đầy đủ và phổ biến nhất (c'était jusqu'à ces derniers années la plus complète et la plus répandue. (4) Sau đó ít lâu, một bản in gần giống với bản của Viễn Tổ được xuất bản bởi nhà in Liên Trì Thư Cục (蓮池書局) năm 1897. Sau đó, Đinh Khiêm (丁謙) xuất bản sách này với rất nhiều chú thích. Louis Hambis nhận xét bản này ưu việt hơn những bản trước. 

Cũng trong thời gian này, các nhà nghiên cứu Nhật Bản cũng bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến sách này (De leur côté les érudits japonais s'intéressent aussi au Ts'in-tcheng lou). Một giáo sư tên Trần Nghị (陳毅) ở thư viện Lưỡng Hồ (両湖書院) đã gửi một bản của Thánh Võ Thân Chinh Lục cho nhà sử học Naka Michiyo.Nhà sử học Nhật Bản Naka (那珂) đã nghiên cứu, hiệu đính và chú thích sách này rồi cho xuất bản với nhan đề Thành Cát Tư Hãn Thực Lục (成吉思汗實錄). Sách này được thâu thập vào Naka Thông Thế Di Thư (那珂通世遺書), xuất bản năm 1915, ra mắt tại Tokyo. Cuối cùng Vương Quốc Duy đã sử dụng nhiều phiên bản cho in trước đây để hiệu đính và dày công sửa đổi chữ nghĩa để khiến văn bản đọc thông suốt hơn. Bản hiệu đính của ông mang tên Thánh Võ Thân Chinh Lục Hiệu Chú (武親征錄校注)

(3) Paul Pelliot, Louis Hambis, Histoire des campagnes de Gengis Khan, trang xxiv. Vương Quốc Duy cho rằng: "道光以後，學者頗治遼金元三史及西北地理，此書亦漸重於世。" (Từ sau năm Đạo Quang, học giả rất chú ý đến Liêu, Kim, Nguyên tam sử cùng địa lý Tây Bắc, sách này cũng dần dần được chú ý ở thế gian." (Xem Vương Quốc Duy, phần tự của Thánh Võ Thân Chinh Lục Giao Chú (聖武親征錄校注).

(4) Paul Pelliot, Louis Hambis, Histoire des campagnes de Gengis Khan, trang xxv.

Tóm tắt theo sách Thánh Võ Thân Chinh Lục Tân Giao Bản (圣武亲征录(新校本) của Cổ Kính Nhan và Trần Hiểu Vĩ 

Tất cả các bản được xuất bản dựa theo sách Thánh Võ Thân Chinh Lục Tân Giao Bản (圣武亲征录(新校本) hiệu chú bởi Cổ Kính Nhan (贾敬颜) và Trần Hiểu Vĩ (陈晓伟), xuất bản năm 2019 bởi Trung Hoa Thư Cục:

1) Bản cổ nhất nằm trong bộ Thuyết Phu của Đào Tông Nghĩa

2) Bản của Hà Thu Đào

3) Bản của Dư Sơ Hoạch (余初) và Trần Nghị (陳毅)

4) Bản của Trịnh Kiệt (鄭傑) Bản này xuất hiện năm 23 đời Càn Long. Sách đề tựa "Thân Chinh Ký" (親征記), không viết là Thân Chinh Lục

Các bản được hiệu chú và chú thích:

1) Tàng bản của Mâu Thuyên Tôn (繆荃孫)

2) Minh Hoàng Trị năm Canh Thân chép bản Thuyết Phu (明弘治庚申年鈔說郛本), thường được gọi tắt là bản Triệu (趙本)

3) Ông Bân Tôn cựu tàng bản (翁斌孫舊藏本), gọi tắt là bản Ông (翁本)

4) Minh Nữu Thạch Khê Thế Học Lầu chép bản Thuyết Phu (明鈕石溪世學樓鈔說郛本)

5) Bản đời Thanh của Uông Quý Thanh (清汪季青古香樓舊藏。)

6) Trương Nguyên Thế chép Thuyết Phu (張元濟舊藏說郛本), gọi tắt là bản Trương (張本)

7) Hương Truyền Các (không phải tên người) sao chép (tạp lục) gọi tắt là bản Phan (潘本)

8) Hàm Phân Lâu Trọng Bài Ấn chép bản Thuyết Phu

9) Phó Tăng Cương chép bản Thuyết Phu (傅增湘舊藏明鈔說郛本)

10) Kinh Sư Thủ Thư Viện sao chéo bản Thuyết Phu (京師圖書館傳鈔明鈔說郛本)

11) Sử Mộng Giao chép bản Thuyết Phu (史夢蛟借樹山房舊藏明鈔說郛本)

12) Bản của Uông Hiến Gia (汪憲家舊藏鈔本)

13) Bản của Trần Nghị (陳毅舊藏鈔本)

14) Bản chép tay của Từ Tùng (徐松手鈔本)

15) Bản giao chú của Hà Thu Đào (何秋濤校注本)

16) Vương Hiệu hà bản thứ nhất (王校何本之一) Do Vương Giáo Thiệp (王校涉) và Đào Tương (陶湘) chép lại bản Thuyết Phu đời Vạn Lịch nhà Minh

17) Vương Hiệu hà bản thứ hai (王校何本之二)

18) Vương Hiệu Hà bản giao chú (王氏校注本) thu thập vào trong sách Mông Cổ Sử Liệu Tứ Chủng (蒙古史料四種)

19) Nhật Bản Naka Thông Thế Tăng Chú Bản (日本那珂通世增注本)

20 Bản của Paul Pelliot và Louis Hambis

VƯƠNG NGẠC NHỮ NAM DI SỰ CHÚ DỊCH (QUYỂN 4) (王鹗•汝南遺事•卷四注譯)

Vương Ngạc-Nhữ Nam Di Sự quyển 4 (王鹗•汝南遺事•卷四)

烏庫哩先生令軍民服元氣〈十五日〉

　　乙夘妖人烏庫哩先生因閹竪白上乞在城軍民皆服元氣不費官糧可以經久抗敵右丞仲徳知其妄乃奏昔田單守即墨以一賤卒充天師動静必咨至於退燕軍而復齊七十餘城事固有以權詐成功者况用兵乎願陛下賜以真人之號華其供帳每事假之敵人好巫知必駭異旋出竒計或可立功上頗然之叅政天綱力辨以為不可遂止

　　誅伊喇瑗子姪〈十八日〉

　　戊午前鄧州元帥伊喇瑗宻遣人誘其子姪出降〈子奉御姪護衛以瑗反俱罷宿衛〉事覺併誅之弟寜古適卧病聞之亦以憂悸卒〈寜古字仲仁提㸃近侍局〉

　　宰臣論舒穆爾呼爾破敵計〈二十三日〉

　　癸亥軍吏有舒穆爾呼爾者求見右丞仲徳自謂有竒計退敵及見出馬面具如獅子狀而惡别製足尾皆麻布為之飾以青因言敵人之所恃者馬而已欲制其人先制其馬如我軍先以常騎迎之少戰尋少却彼必來追我以馴騎百餘皆此狀仍繫大鈴於頸選壮士乗之以逆彼騎必驚逸我軍鼔譟繼其後此田單所以破燕也仲徳見上言上以問叅政天綱天綱曰敵衆我寡此不足恃縱使驚去安保其不復來乎恐枉費工物祇為識者笑耳上從天綱議

　　徐州降敵薩布丞相死之〈二十六日〉

　　丙寅徐州降敵右丞相薩布死之薩布状貌魁偉沉厚有大畧初補親軍章宗即位選充護衛本姓完顔氏宣宗朝自陳元出始祖懿憲景元皇帝之後乃附屬籍薩布常為樞宻副使平章政事皆以醇謹得大體見稱正大初進拜尚書右丞相雅與叅知政事李蹊相得〈蹊字適之遼陽人明昌五年詞賦進士正大元年拜叅知政事後拜為左丞扈從北征還至歸徳為固納所誅〉及蹊以罪出尹京洛薩布數薦於上至比唐王魏不可令去朝廷蹊以復命三年宣宗廟成將禘祭議功臣配享朝士紛紛莫有定論時薩布充大禮使因奏故丞相福興死於王事齊欽謹守河南以迎大駕〈福興内族人齊欽姓布薩氏宣宗實録皆有傳矣〉餘皆不足道也興定四年吏部郎中楊居仁上封事〈居仁字行之燕京人泰和三年詞賦進士〉言宰執皆具僚不足以倚大事乞擇人授之辭甚切至上以語大臣曰相府不得其人此自御史諫官所當言者彼吏曺郎官職在銓衡常調而已何與此哉神色甚厲尚書右丞舒嚕素嫉居仁希㫖以為僭〈舒嚕字閏之名天澤姓延扎氏明昌五年䇿論進士從其言以居仁使北〉薩布徐進曰天下有道雖芻蕘得盡其言况郎官乎陛下寛宏容下有來諫之徳故不應言者猶言之則應言者可知矣其言可用陛下當致用不可用則置之不必臣等知也上多之五年行尚書省事於京兆數上表求致仕許之天興二年復拜前職車駕北征自願從行至雎陽詔徐州行尚書省事聞上遷蔡上書乞赴行在不從蔡既受圍徐州節副郭葉嚕與敵境沛縣主帥鹿琮通謀内應破之薩布遂越城投河不死被執自縊

　　恒山公仙軍潰兖王用安叛降

　　是月敵兵千餘敗恒山公仙軍於淅川仙僅以身免與數十騎㳂山北遁兖王用安亦以海沂漣邳數州降敵西山帥臣完顔努克特等多叛降焉〈努克特䕶衛出身時為申州刺史五朶山一帶宣撫使與其副陳紀歸宋紀字之綱〉

　　敵人决練江宋人决柴潭入汝〈初七日　案此乃天興二年十二月事原本盖於目内脫去十二月三字〉

　　丁丑敵人决練江宋人决柴潭以入汝西南二面不復顧矣〈蔡之東北皆汝水而西南二面滙水以為固汝岸深浚故决之以入〉

　　洛索瑚圖克權參政〈十一日〉

　　辛已以總帥富珠哩洛索殿前都㸃檢烏凌噶瑚圖克皆權叅政洛索與尚書右丞仲徳同事瑚圖克防守如故復以都尉内族承麟為東面元帥先是敵人攻東城洛索隨機備禦二日敵不能前移攻南城權叅政烏庫哩鎬易之砲擊城樓幾仆右丞仲徳率軍救援經畫有法敵乃罷攻尋四面受敵仲徳艱於獨援遂薦承麟代洛索守東面而乞與洛索同救應瑚圖克失外城頗慚惡聲言力小不能令衆仲徳亦薦之故有是命

　　敵人克西城〈十八日〉

　　己丑敵人復大至克其西城城中前期築柵浚壕為備敵雖克之不能入但於城上立栅自蔽仍南北相拒凡敵所占百餘歩敵帥芬辰〈小字恩徹哷〉復令軍中毋速攻意欲蔡人自變生致上也然軍士踴躍視死如歸人以不得出戰為愧

　　以御用器皿賞戰士〈十九日〉

　　庚寅上欲賞戰士而府庫空竭乃悉出御用器皿然後聼百官進獻不足則斂於民又慮將士衣甲有不完者盡括民衣襖賜之謂之軟纒詔軍民彈壓珠勒根伊錫哷辦其事伊錫哷素苛暴有犯必誅血流於市

　　殺妖人烏庫哩先生〈二十一日〉

　　壬辰殺妖人烏庫哩先生本貫人家奴婢喜學道為全真師大得房中之術居汴梁佯為狂態祼頭露足綴麻為衣自謂麻帔先生豪門大族率皆敬奉宣宗嘗召入宫由是益無畏懼常出入大長公主家〈公主乃哀帝之姊駙馬都尉圖克坦阿哈尚之〉殊有穢迹上㣲聞之勅有司掩捕則已逃去上恐惡彰使勿追正大末從烏庫哩鎬來官汝南鎬館於其家人皆知與鎬妻通而鎬不知生聞之不自安求出鎬為營建道宇率在城官吏僧道耆老親為出送生既居外飲酒食肉靡所不為上幸蔡生欲走避㑹敵兵梗路不能出蔡既受圍因閹豎求進賴叅政天綱言乃止至是復求入見謂有詭計可以退敵乃見上但長揖不拜且多大言無君臣禮其言大畧妄自尊夸欲出説芬辰自為脱身計生出上問左右司官識此人否郎中伊喇克忠貟外郎王某素醜生行具以向者麻帔為奏上怒甚命縊殺之

　　殺尚廐馬分犒將士〈二十四日〉

　　乙未殺尚廐馬五十疋官馬百五十疋分犒將士尚廐飼馬止十疋百官唯執政四五人與都彈壓伊錫哷乗馬餘皆徒行矣

　　撤民屋

　　時西城上下増置呆樓硬棚公私材木俱罄大小雜樹斬伐亦盡乃撤民屋用之自城及市幾四五里相望空墻而已

　　仲徳禮覡僧以安人心〈二十八日〉

　　己亥有狂僧號菩薩自言能退敵有司問之但咍笑不答數日忽不見又有女覡亦作鬼語稱有救兵自西南來右丞仲徳皆遣人致禮以安人心

　　議誅忠孝軍之為刼者

　　自敵人攻城晝夜相持幾月餘軍士皆喜戰而忠孝軍尤致死力宣差鎮撫軍民都彈壓伊錫哷嘗奉宻㫖忠孝軍罪應死者當具奏俄城中有巨刼七八人屠人之家而奪其食事覺連繫有忠孝軍提控都統二人伊錫哷以聞上欲曲宥之其帥王沙爾奏曰法者天下之公共非人君所得以私况謀故刼殺罪在不赦國家蓄養若軰用在一日身死鋒鏑理固其宜豈可以一軍之私而傷天下之公乎雖陛下自以為恩臣愚以為過矣因泣下固請乃命誅之是月四城將士戰殁者總帥一元帥三都尉二總領提控以下不可勝紀

　　祭柴潭神仍賜號〈初二日　案此乃天興三年正月二日原本盖於目内脱去正月二字〉壬寅詔叅政天綱祭柴潭神仍賜號曰護國靈應潭在城南水深長數丈〈按汝南志曰潭有龍居遇嵗旱則蔡人多驅水牛以入謂之攪潭常得雨焉〉宋人分攻南面决之潭幾涸一日雲霧障潭潭水暴漲至是及丈餘上神之後有是命

　　出宫中官承應人等守城〈初五日　案哀宗以八日戊申傳位承麟九日已酉城即破故王鶚紀遺事止於此〉

　　甲辰上以將士多戰殁盡出宫中官承應人等分守四面至令舍人牌印及省部令史拽砲上之使令數人而已有奉御卓諾護衛扎魯等皆踈俊年少不任執役乗夜縋出投降上亦不知也

　　總論

　　義宗皇帝在位十有一年傷王室之浸㣲先朝之積𡚁吏政失於苛細也不破法以情〈徃興定間陳州防禦吕子羽因取會逃户致秋税有不足者豐衍庫官趙某以應入庫物未足寄民家罪皆怠慢的决追解而已有司附會丞相高琪苛細生事以子羽不以軍儲為意即係不以社稷為念某官物不即入庫意望入已委曲生意皆處以死正大初赦文首一欵有司不得以私情破法自是無復寃獄矣子羽字唐卿大興人明昌二年詞賦進士〉將士利於征戰也不逞兵以忿〈自興定初宋人歲貢不入宣宗連年出師征討國家精鋭幾盡䘮而利歸將士義宗即位一意約和十年無一兵犯南界者宋人亦未嘗見侵大朝兵入宋始侵矣〉朝臣有罪則薄示降罸未嘗妄戮一人〈丞相高琪駙馬阿哈叅政伊埓圖行院時全皆以將相大臣為前朝所戮其餘不言可知正大天興未常有此大臣有犯但省會休閑出守外郡而已〉母后無宫則畧加補修未常輒營一殿〈直左掖門有曰明俊殿者舊試進士因之為夀聖宫慈聖太后仁聖太后合居焉廊廡階庭一切仍舊但易其名曰徽音〉而又敦崇儒術〈前政内外官及省令史叅注吏員富察哈準王阿里李渙郭浩軰皆以傾險小人致位通顯遇正大改元潛革其弊雖格法如常而不令小人驟進至於近侍亦必叅用儒生如鄂吞阿古提㸃近侍局完顔蘇哷為近侍局大使賈庭楊充奉御之𩔖阿古字舜卿故叅政忠孝之子大定二十八年䇿論進士蘇哷字伯陽崇慶二年䇿論進士状元庭楊字昇之平定人正大四年經義状元〉遴選武臣〈南渡之後軍政殊不修隨處雖設行院帥府而握兵柄者徃徃不得其人兵亦冗雜動輒失利正大中選近上把軍官十餘員充都尉秩視正三品每一都尉將萬人人各試補廪給有加故當時號為得人司各有名如殄㓂破虜宣節折衝鷹揚安平之𩔖其將如完顔珠爾樊澤高英内族大洛索皆勇鷙有謀戰無不克天興初皆死于王事〉罷獵地以裕民〈舊制附京百里禁捕獵扈邏官軍所至騷擾正大五年勅令罷之〉開經筵而論道〈正大三年設益政院取獻替有益于政之義以翰林學士楊雲翼直學士完顔蘇哷富察世逹費摩阿固岱待制史公奕吕造六人充院官日以二員宫直或二日或三日或四日或五日進講尚書貞觀政要資治通鑑或以機事特賜訪問院官復編尚書要畧大定遺訓萬年龜鏡録三書以進皆摘取英華切於時政者上酷好之院以學士院兼經筵在仁安殿西楊雲翼字之美平定人明昌五年經義狀元詞賦亦工蘇哷字伯陽崇慶二年䇿論狀元世逹字正甫泰和三年策論進士阿固岱字仲寕與世逹同年進士公奕字季宏大定二十八年詞賦進士造字子成承安二年詞賦狀元時雲翼足疾每進見必賜之坐〉以六事課縣令田野闢而賦税均〈辟舉縣令法自先朝已行之然隨朝七品外路六品已上官或有不識人材因私妄舉者正大間復立舉主法品秩雖應舉仍委司農司監察體究本官堪充舉主然後聼舉縣令縣令以此得人仍以縣令殿最升降舉主故舉主亦盡心焉六事為田野闢賦稅均軍民和户口增盗賊息獄訟止〉分三路設司農善良進而姦邪退〈大司農司兼採訪公事在京設大司農一員正二品多以宰職兼領京東西南三路各設卿一員正四品少卿一員正五品丞一員正六品卿已下迭出本路廵按察吏治臧否而升黜之每一經過姦吏屏息故所在官吏知所勸懲〉是致家餘蓄積户益丁黄雖未洽於太平亦可謂小康小息者矣屬天開一統地入大朝遂至滅亡猶足稱頌曷嘗不親馭六轡撫廵三軍出器皿以旌戰功殺厩馬以充犒賞所以人百其勇視死如歸父既受刄於前子復操戈於後大臣如仲徳義所感者幾千人近侍如經錫氣不奪者以萬卒死於社稷上下一同書之簡編古今無愧某起繇冷族濫竊科名始以詞賦待罪於玉堂終以奏官承乏乎蘭省厚顔靦面誠為我軰之羞鏤骨銘心懼泯吾君之善况承都元帥之命且惟大中書之言敢不追想前編直書實事〈某在蔡已有目録〉謹以親所見聞撰成汝南遺事四卷計一百七事冗長不文故不足取庶幾他日為史官採擇若夫正大天興本末之詳則天下自有公論非某陋儒所敢與知庸俟將來必有秉筆者焉

VƯƠNG NGẠC NHỮ NAM DI SỰ CHÚ DỊCH (QUYỂN 3) (王鹗•汝南遺事•卷三注譯)

 

Vương Ngạc-Nhữ Nam Di Sự quyển 3 (王鹗•汝南遺事•卷三)

十日〉

　　庚寅設四隅譏察官秩視隨朝從八品以左右司員外郎王某統領之初左右司官數奏擬前郎中王大濟除授上皆不許乆之始授西上閤門使一日郎中伊喇克忠奉使岀獨員外郎王某從上謂某曰朕所以踈大濟者汝知之乎某以不知奏上曰近侍腹心也御史耳目也兼是二者非宰相首領官乎宰相大臣事或有所不知知之者惟左右司郎官耳向固納將變朕已微聞其端以大濟嘗與從游屛人問之大濟對以不知復稱道其忠不數日變作朕之舊人誅戮幾盡彼為奏官不稱至此朕不能殺之第以河朔相從首領數人皆不反獨大濟存焉〈左右司郎中内族鄂和字進徳張君冕名兖崇慶進士完顔呼拉剌字仲亨與進徳皆省令史出身皆死于滿城之敗〉故隠忍至今授以散職今朕遷蔡宰相百官皆似旅寓惟汝嘗為汝陽令又嘗為帥府弹壓官蔡人情偽想已備悉朕以幾事責汝有聞即奏無若大濟然某奏蔡自遷避以來人物叢雜且宻邇宋境姦覘不無乞依省院例設譏察官専一紏察奸細臣雖不才願總其事上從之故設焉

　　仲徳以天旱辭避仍薦富察和勒端等

　　右丞仲徳以天旱上表辭避乞止充軍職上不許仲徳因薦京西路大司農卿富察和勒端〈字顯之泰和六年策論進士〉可充執政官汝州元帥府經歴官吉鼎〈字仲器平陽人泰和三年詞賦進士〉可充戸部官兼理民訟時和勒端鼎皆在西山亟遣人召之後以路阻不至

　　息州行省遣人奏㨗并赦張閏罪〈二十日〉

　　壬辰息州行省遣人奏中渡店之㨗初㕘政烏登等赴息既至之夜潛遣忠孝軍百餘騎襲宋人營於中渡宋人駭愕望風奔潰斬首數百得牛馬軍食甚衆復奏元帥張閏不遵約束乗鋭逺追失軍士十數人乞正典刑上方與宰相議而行院洛索表閏無罪為烏登所誣上遣人赦之比至已死獄中矣〈閏洛索腹心也剛愎無上内族洛索等玖珠之獄皆因閏發之烏登至息廉得其事及是因失律以誅之〉

　　萬年節〈二十三日〉

　　乙未萬年節〈上之生辰〉上思太后泣下左右悲感不能仰視時州郡上表稱賀者猶二十餘處敵人大勢已過鈞許矣

　　遣富珠哩洛索等領軍赴息〈二十五日〉

　　丁酉遣潁州總帥富珠哩洛索〈世襲穆毘〉陳州元帥富察哈達〈勞効出身〉領軍五千就食於息未至聞敵人將來亟命徴還

　　赦王倉兒罪〈二十六日〉

　　戊戌安平都尉王倉兒領軍千餘䕶送蔡州征行軍家屬赴息〈糧食不寛之故〉至平輿聞有敵人游騎而還有司奏處倉兒以死上赦之復議遣行

　　完顔藥師卒〈二十八日〉

　　庚子鎮南軍節度使藥師卒藥師内族人便僻巧慧以尚書省祗𠉀郎君出身既歴州縣頗有聲譽累官龍虎衛上將軍京南路大司農卿奏徴歇役税積數十萬石〈鎮防軍撥地而不輸税官軍死或罷補税應入官有司多不知至是積徴謂之歇役税〉所至騷動然威名素著吏不敢欺正大八年冬朝廷遣行省哈逹〈姓完顔為平章政事〉行院布呼〈姓伊喇為樞宻副使〉領大軍數十萬迎敵人於鄧慮糧道不及特命隨軍應辦既敗藥師走唐州尋遷息州上幸蔡來見即命節度鎮南軍仍充宣差省院鎮撫軍民都弹壓以老疾常在告復多娶婦竟死于色議者鄙之

　　富察哈逹敗績〈二十九日〉

　　辛丑遣陳州元帥富察哈逹領疲軟軍三千及其家屬赴息翌日遇敵軍於馬香店〈在州南六十里〉力戰終日我師敗績哈逹被擒安平都尉王倉兒以戰殁將士誅戮幾盡惟安平副都尉安廣領百餘人被創以還

　　設四隅和糴官

　　是日設四隅和糴官比市價增二分凡糴糧一萬七千石有餘

　　設惠民司

　　上以軍士多病藥餌艱得設恵民司於市以太醫數人更直藥從官給仍擇年老進士二人為醫藥官〈孫權字明之張翊字萬紀皆邢州人氏正大元年三舉終塲各恩賜同進士出身〉

　　更易蔡州官

　　九月壬寅朔以正奉大夫尚書吏部侍郎權行六部尚書富察世逹兼權鎮南軍節度使嘉議大夫監察御史烏庫哩呼敦珠〈字國保興定二年策論進士〉同知節度使事太中大夫尚書户部員外郎李獻甫〈字欽用河中人興定五年經義進士〉為節度副使昭武大將軍遥授同知潁州防禦使事富察黙爾根〈令史出身〉為觀察副使朝列大夫許州郾城縣令郝簡為觀察判官〈簡字飛卿代州人貞祐三年詞賦進士〉時議戒嚴而節度使藥師卒節度同知觀察判官亦無正員節度副使李瑋〈字子明燕京人泰和三年詞賦進士〉觀察副使完顔錫里庫復疲軟不勝任惟節度判官田秀〈勞効出身〉頗辦事餘皆擇人授之縣令録事亦更易焉〈縣令石伯玉禮部令史録事高聰勞効出身〉

　　世逹請併収晩田

　　行六部尚書富察世逹以敵兵將至奏請撫諭軍民併收晩田不及者踐毁之毋令資敵制可

　　王璧請上復幸歸徳〈初三日〉

　　甲辰歸徳府總帥王璧〈字國寳曺州人勞効出身〉遣經歴官魏璠請上復幸歸徳璠見上屏人委曲具陳利害詞甚切至上雖然之而不能行也

　　高埓克來見〈初五日〉

　　丙午宿州副總帥高埓克〈鎮防軍〉既平老婆潭之賊〈潭在靈璧境王義深㨿之高埓克會鄰郡軍共討平之〉領精鋭數十騎來見上嘉之留而弗遣

　　元志以軍來援〈初七日〉

　　戊申魯山元帥元志領軍千餘來援時諸帥皆知敵人赴蔡徃徃擁兵自固惟志㳂山數百里且戰且行及蔡幾䘮其半上表異之即日賜大信牌升為總帥

　　减定官吏軍兵月俸〈十五日〉

　　丙辰詔尚書省裁减冗貟沙汰軟軍及更定官吏軍兵月俸自宰執以下至于皂𨽻人月支糧六斗

　　括城中粟〈十八日〉

　　已未括粟於城中人存糧八斗十歲以下五斗敢匿斗升者處死以行六部尚書富察世逹總帥富珠哩洛索為括粟官宂地仆墻少不容貸凡得糧二萬五千石有餘然犯法者衆狴犴為充上皆憐而釋之尋以所括民粟詔依進獻例遷加

　　禁公私釀〈二十日〉

　　辛酉禁公私釀惟省院不禁右丞仲徳請禁之上不許曰將士無他賞立功者時賜之酒猶足為勸

　　分軍防守四面并子城〈二十三日　案此事金史哀宗紀繫之九日完顔仲徳傳與此亦同疑係本紀有誤〉

　　甲子分軍防守四面并子城以總帥富珠哩洛索等守東南都尉内族承麟副之〈承麟字君祥小字呼敦令史出身行從第七俗呼七令史㕘政丞立異母弟也漢王某之後〉御史大夫權叅知政事烏庫哩鎬守南靣總帥元志副之殿前都㸃檢烏凌噶瑚圖克守西靣忠孝軍元帥蔡巴爾副之忠孝軍元帥權殿前右副都㸃檢王沙爾守北靣元帥赫舍哩栢壽副之〈栢夀親軍出身〉殿前右衛將軍權左副都㸃檢内族色埒黙守子城〈色埒黙䕶尉出身〉都尉王愛錫副之仍遣䕶衛奉御各一人隨門監視

　　月給固納母妻家糧〈二十六日〉

　　丁夘詔尚書省月給固納母妻家糧

　　更造天興寳㑹〈初七日　案此目内戊寅上脱十月二字〉

　　戊寅更造天興寳會同見銀流轉一錢二錢三錢五錢凡四等以楮為之偽造者斬時物價騰踴錢幣不行市肆交易唯用見銀而畸零尤難故立楮幣救之然支多收少不踰月法壊

　　拜新等出降〈十六日〉

　　丁亥敵人復以大軍薄城東門䕶尉拜新北門奉御富森布哈〈時以世襲權副都尉〉各單騎出降有司鞫問其屬連坐甚衆詔止誅預謀者餘皆赦之

　　徴諸道兵㑹戰〈十七日事〉

　　戊子遣人賫礬書徴兖王用安恒山公仙〈俗呼武相公也〉京東行省薩布〈行止在後〉與陕西行省烏珍息州行省烏登并陳潁宿夀泗州等官軍及諸山寨義兵期以來年正月旦日㑹戰中外舉火三以為騐及期無一人至者

　　教射於子城〈二十日〉

　　辛夘上教射於子城中者賞麥有差〈人射十箭一中者賞麥三升但上垜者二升弩亦然弓一百二十歩弩二百歩四面及子城率五日一教閱〉初有司减定軍糧軍人頗怨望上聞之欲分軍為三上軍月支糧八斗中軍月支糧六斗下軍月支糧五斗然恐官吏及下軍復不均乃立射法而上中軍多受賞連中者或面賜之酒人益為勸隂有所增而人不知且得教閱勸激之法右丞仲徳之謀也

　　温騰察遜戰殁〈二十五日〉

　　丙申殿前左副都㸃檢温騰察遜以戰殁察遜皇太后之姪衛尉六十五之子也本姓王氏姑為宣宗后乃改賜焉察遜為人短小精悍性復愷悌雅為上所知宣宗朝與其弟珠爾俱授奉御上即位累遷諸局分固納之變近侍舊人多被殺戮乃令提㸃近侍局將幸蔡改授㸃檢敵人圍城數引兵潛出廵邏常得覘者時上食須魚汝河魚美上以浮屍東下惡之城西有積水曰練江魚大且多然距城數里必以軍衛翼乃得捕察遜日領軍以徃所得動千餘斤進餘分賜將士將士徳之敵人覘知左右設伏伺其歸擊之我軍敗走察遜力戰不退遂被害

　　賜義軍戰殁被創者麥〈二十七日〉

　　戊戍義軍招撫毛佺等〈佺勞効出身〉乞以本軍夜刼敵營屢出屢敗而還詔戰殁被創者賜麥有差

　　珠勒根伊錫哷鎮撫軍民

　　十一月辛丑朔以殿前右副都㸃檢珠勒根伊錫哷〈宫中出身〉為宣差鎮撫軍民都彈壓别設四員彈壓副之〈張大亨傅楫納蘭和勒端烏庫哩色埓黙〉四隅譏察亦𨽻焉仍制職官六品軍官提控以下並聼伊錫哷處决時榖價日騰斗米白金十兩空街浄巷徃徃縊人而食之軍卒尤甚至有鬻其肉者伊錫哷乃立高竿於市衢有犯者鈎其首懸之犯者少止然遇夜亦不能禁

　　宋人助敵以兵戰於城南〈初五日　案此條目内乙己上脱十一月三字〉乙已宋人遣襄陽太尉江海棗陽太尉孟珙以兵萬人助敵耀於城南且以箭射書入城中招諭軍民右丞仲徳得之投諸水中忽敵兵數十卒至城下幾及門我軍逆戰敵人甚勇俄兩翼伏發矢下如雨敵懼突圍奪橋道以出唯二人不及為我軍所得

　　瑚圖克以奴降乞解軍職〈初六日〉

　　丙午殿前都㸃檢烏凌噶瑚圖克之奴曰禄爾者竊瑚圖克之金牌夜縋城降敵朝士喧播以瑚圖克縱之徃將有異志瑚圖克聞之内不自安上表乞解軍職上諭㫖曰卿父子兄弟為帥臣〈父某章宗時為西北路招討使兄和囉噶前鎮南軍節度使權鷹揚都尉天興元年戰殁〉榮被國恩不為不厚顧卿豈有降敵理邪卿在洛陽不即投降而千里逺來降於蔡亦豈人情也哉聞卿遇奴太察且其衣食不甚豐腆此自奴軰徃求飽煖計耳卿何歉為哉因賜酒饌以慰其心初瑚圖克罷機政頗有怨言左右勸上誅之上不許及四面分守復以瑚圖克守西城瑚圖克猶怏怏至是銘感上恩無復他慮矣

VƯƠNG NGẠC NHỮ NAM DI SỰ CHÚ DỊCH (QUYỂN 2) (王鹗•汝南遺事•卷二注譯)

VƯƠNG NGẠC NHỮ NAM DI SỰ CHÚ DỊCH (QUYỂN 2) (王鹗•汝南遺事•卷二注譯)

烏凌噶瑚圖克棄中京〈二十二日〉

　　甲子中京留守權叅政烏凌噶瑚圖克〈嘗為破虜都尉鈞州兵敗退保少室中京行省色埒黙死有詔代之〉以洛陽不可守棄其家屬選精鋭數十騎赴行在上召見慰問良久而内薄之㑹唐州元帥烏庫哩和歡〈行止在後〉屢遣人告急即命瑚圗克領忠孝軍百人就徵西山招撫烏庫哩和琢黄八兒等義軍為援〈和琢親軍出身死于是役八兒土豪國亡歸宋矣〉

　　定進馬遷賞格〈二十五日〉

　　丁卯定進馬遷賞格每甲馬一匹遷一官升一等二匹二官二等三匹三官三等止散官職事已及三品者進數雖多一官一等止把軍頭目自願進獻者逓升官職〈千户升萬户副總升都統提控升總領之𩔖〉無牌者給銀牌已帶銀牌者易金牌左右司官伊喇克忠等〈克忠字成之崇慶二年詞賦進士〉以賞格太優請於右丞仲德仲德謂上意已定無可更者蓋仲德宻勸上西幸秦鞏故厚其賞以來馬由是西山帥臣范真姬汝作呼延實等〈真登封人兄弟歸于大朝汝作汝州人本姓宋監察御史端修之猶子為部下所殺實亦土豪國亡歸宋〉各以馬進尋又定罪拘括凡得馬千餘匹以簽樞宻院事權叅政穆延烏登統領之〈烏登世襲穆昆䕶衞出身國亡歸宋矣〉

　　遣使諸道選兵

　　是日遣使分詣諸道選兵赴蔡凡得精鋭萬人〈親衞路分都尉鎮防保甲凡五等〉

　　詔珠嘉耀珠監修器甲

　　上以器甲不完詔併工修繕以工部侍郎兼軍器監使珠嘉耀珠〈勞効出身以為監官精於製造以面目嚴冷俗呼為隔年笑〉監督之不踰月造成軍威稍振

　　論世逹等除授〈二十七日〉

　　己巳以前正奉大夫御史中丞富察世逹為尚書吏部侍郎權行六部尚書世逹嘗為左司郎中同簽樞宻院事翰林直學士充益政院官皆稱上意上幸歸德遣世逹督運陳州糧㑹陳有變世逹亦預脅從尋間道之汴聞上南遷徒歩赴行在上念其舊故錄用之左右司官因奏薩哈舒嚕合無任用〈二人與世逹同時自拔歸國〉上不荅久之乃曰世逹曲從非出得已然朕猶少降資級以示責罸彼薩哈掌軍一面舒嚕宿衞九重崔立之變不聞發一矢而束手受制於人今兹來歸賜以不死足為被恩又安得與世逹等雖然薩哈老矣量用其子可也舒嚕但當酬其負御容之勞至於任使朕徐思之未幾以薩哈為北門都尉男沙爾充本軍都統舒嚕復收充䕶衞

　　詔給養恒山公㓜男〈三十日〉

　　壬申舞陽縣民舒懐信等六人負恒山公㓜男〈時年十二〉至自汴梁詔尚書省給衣食養於近侍局大使巴納賽音家〈巴納賽音字良弼以郡王丞相瑚嚕子充省内史〉仍遣諭仙曰䘮亂以來聞卿家屬散失俱盡今有子逺來朕甚喜焉即欲馳送使父子相見以路梗未通兼卿男飢病羸瘠殊甚俟稍安好續當遣人由便道䕶送以往

　　議遣張俊潛復京城

　　是月議遣沈邱元帥張俊〈平陽人勞効出身國亡歸宋矣〉㑹鄢陵扶溝尉氏通許陳留𣏌縣等處義軍潛復京城如不能守焚其宫室以還大臣難之遂止然但行移附近京諸縣招撫而已

　　以紐赫烏珍權叅政

　　八月癸酉朔以秦州元帥紐赫烏珍〈字世昌㤗和三年策論進士〉權叅知政事行省事於陜西且以蠟丸為詔期以九月中聚集大軍與上㑹於饒豐闗出其不意取宋興元〈按宋史作饒風闗金史與此同今從之〉

　　盧進報王楫使宋還〈初二日〉

　　甲戌青尖山招撫盧進奏頃有敵騎百餘雜以宋人北行獲覘者謂北使王楫以奉使還宋復遣人議和輜重禮物甚多以軍防䕶故也上聞之懼

　　上閱兵〈初五日〉

　　丁丑上閱兵於見山亭

　　以司天臺武亢充長行

　　右丞仲德奏前司天臺管勾武禎男亢〈徐州人氏〉習父之業精於占候宜召赴行在以備諮訪上遣人召之既至屏人與語大悦即命為司天長行所以資給甚厚亢數言災咎動合上意朝士見其倨傲往往非之九月敵人圍蔡亢預奏今年十二月初三日敵人攻城及期果然上復問何日當解亢曰直至明年正月十三日城下當無一人一騎上喜但宻計糧食使至不闕明年正月十日城䧟十三日撤營去城下無一人一騎其術數精妙如此

　　詔尚書省牒宋中書省借糧仍諭阿固岱等〈初七日按此事金史哀宗紀繫之九月癸卯朔疑有誤〉

　　己卯前降授蔡州都軍致仕内族阿固岱〈牌印出身宣宗朝帥河中以棄城應死議親獲免降七品官職祖母宋人也〉言宋人與我和好百年之久以先朝邊將生事是致兩國隻矢相加今我困憊南走去彼不逺若不較名分與之結和好但得兵糧見資足以禦敵倘南北先和併力來攻我之受禍不淺矣臣雖老繆乞與辯士李裕周鼎奉使〈裕字好問邢州唐山人興定二年詞賦進士鼎蔡州人正大七年詞賦解元未仕〉不得助兵則得助糧必不得已猶可以間南北之和緩腹背之敵惟陛下省察詔尚書省牒宋中書省借糧一百萬石因假阿固岱鎮國上將軍同簽大睦親府事裕充知事鼎令史男阿林亦侍行陛辭諭㫖阿固岱曰宋人負朕深矣朕自即位數戒邊臣無擾邊界邊臣有自請討伐者朕未嘗不切責之向得民州隨即見付近日淮陰來歸彼欲多輸錢帛為贖朕若受財是貨之也秋毫不犯付以全城今乗困𡚁據我壽泗既誘我鄧州又攻我唐州雖然彼所以為謀亦淺矣敵人滅國四十以及于夏夏亡則及于我我亡則及于宋唇亡齒寒自然之理耳為彼之計不若與我連和同禦大敵所以為我者亦為彼也卿至其以此意曉之

　　仲德杖忠孝軍李德〈初十日〉

　　壬午忠孝軍提控李德率十餘人乗馬入省大呼左右司官責以月糧不優兵吏約之不去迭出慢言幾于詬罵郎中伊喇克忠不能堪趨白右丞仲德大怒縛德堂下諭以朝廷刑法名分之重杖六十其長有訴于上者上諭㫖仲德曰此軍得力方欲用之卿何不委曲容忍而責罸乃爾仲德奏曰方時多故錄人之功而隱其過此自陛下之德至於將帥之職則不然小犯則决大犯則誅雖强兵悍卒不可使一日不在紀律中蓋小人之情縱則驕驕則難制睢陽之禍豈獨固納之罪亦由有司縱容之太過耳今欲改更前轍不宜愛克厥威賞必由中罸則臣任其責上黙然軍士聞之怖懼至于亡不敢犯

　　壽州帥府官遷授〈十一日〉

　　癸未壽州元帥楚㺹奏臣昨奉詔與經歴官高鑑復立壽州事於蒙城〈㺹䝉城土豪鑑字君鎰遼陽人正大元年詞賦進士前䝉城縣令縣廢鑑為敵所擄比歸㺹已完復授元帥職讓鑑鑑不受遂奏以為經歴官矣〉臣從宜與宋連和置立𣙜塲貿易諸物是致軍民糧食不闕又增修城郭敵人不敢犯今將踰年矣臣本農民不願官爵乞量賞軍士以慰其心詔遷賞有差州縣權官皆令真授

　　宋人䧟唐州烏庫哩和歡死之〈十三日〉

　　乙酉宋人攻䧟唐州元帥右監軍烏庫哩和歡死之和歡以親軍入仕常為唐鄧元帥府把軍官天興初唐州刺史内族薩魯以病卒〈薩魯奉御出身前河中府帥阿固岱之子〉時朝廷道梗帥府承制以和歡權刺史行元帥府事二年鄧帥伊喇瑗以全城叛歸於宋〈瑗字庭玉小字聶赫河間路世襲千户〉宋人徙其民襄漢間復以舊亡人寔鄧瑗授武功大夫令為書招和歡和歡殺其使者不報宋人率兵攻唐數月不能下和歡聞上遷蔡遣人求救上命權叅政瑚圗克將兵以往既至宋人避路縱其半入城合撃之瑚圖克兵大敗僅存三十騎以還城中乏食和歡殺其愛妾以啖士士争殺妻子城䧟壯士僅千餘人和𭭕被執宋人誘之使降和𭭕不可遂被害

　　遣叅政烏登息州行省仍諭之〈十四日〉

　　丙戌息州帥府報宋人對境重屯軍馬有窺息之意乞益兵為備詔權叅政烏登簽樞宻院事洛索領忠孝軍三百蔡州總帥府軍三千行省院事於息以禮部員外郎温特赫錫喇尚書省都事完顔努克特户部主事王英為首領官〈錫喇字秀之興定二年策論進士努克特字顯之省令史出身王英字世傑省令史後歸宋皆被害〉將行諭之曰塔坦用兵所以常取全勝者恃北地之馬力就中國之伎巧耳朕實難與之敵至于宋人何足道哉柔懦不武若婦人然使朕得甲士三千可以縱横江淮間卿其勉之

　　烏庫哩鎬權叅政瑚圖克為㸃檢〈十五日〉

　　丁亥以御史大夫兼蔡息陳潁等路便宜總帥烏庫哩鎬權叅知政事軍馬行省院權叅政烏凌噶瑚圖克為殿前都㸃檢罷權叅政初鎬保蔡有功上聞遣人褒諭賜以大信牌自元帥升總帥而鎬亦自奮厲上之南渡也滿城之敗征行軍馬總帥内族洛索〈俗呼小洛索〉領敗亡數百騎由徐永間濟河時雎陽已被圍洛索等奔蔡鎬素知洛索䟦扈辭以無中㫖弗納内族洛索怒復奔息息帥舒穆爾玖珠納之〈玖珠字漢卿奉御出身〉未幾玖珠與洛索有隙洛索誣玖珠將害己并諸僚屬皆擅繫獄鎬以其𨽻已數移文理辨不報遇誅固納赦乃釋之及上將幸蔡徵蔡息軍馬來迓以蔡重鎮且欲為行在慮有不測詔鎬勿逺迎令别將領軍以來故洛索獨得見上于䨇溝且拜且泣屢誣鎬罪上雖不言而心薄之既到蔡從官近侍率皆窮乏至於面有飢色體無完衣者人往往取給於鎬鎬之妻富察氏素稱鄙悍而鎬畏之近侍有干求不滿其意者日夕交譖於上甚以尚食醬闕求之不得為言上愈怒雖擢拜御史而召見特疎鎬亦自知被讒憂憤鬱抑常稱疾在告㑹前叅政什嘉紐勒緷〈䕶衞出身歸德行院上幸歸德拜叅政後為固納所誅矣〉姪某以叔紐勒緷無反狀偶為固納所忌而濫誅之狀白尚書省求改正左右司官以聞上曰朕嘗謂紐勒緷反者耶而無迹可尋謂不反耶朕方南走遣人求援軍彼留精鋭自防而發其羸弱者以來既到睢陽彼厚自奉養使朕醯醬有闕朕為人君不當語此細事但四海郡縣莫非國家所有坐保一城自臣子本分事彼靳固自負而有驕君上之心非反而何然朕方駕馭人材當錄功忘過其治正之左右司官揣知上意之在鎬也數為右丞仲德言之仲德每見上必稱鎬功業宜令預叅機務又表薦鎬自代上素直仲德怒少解及烏登行故有是命瑚圖克强愎自任前後敗績亦改授焉

　　總帥王倉兒等升職〈十六日〉

　　戊子以蔡州忠義軍都總帥王倉兒為安平都尉義勝軍都總領石祿為蕩冦都尉其餘軍職以次升遷皆右丞仲德之薦引也

VƯƠNG NGẠC NHỮ NAM DI SỰ CHÚ DỊCH (QUYỂN 1) (王鹗•汝南遺事•卷一注譯)

Vương Ngạc-Nhữ Nam Di Sự quyển 1 (王鹗•汝南遺事•卷一)

詔蔡息帥臣來迓

天興二年六月甲戌朔六日己卯上既誅富察固納〈本姓伊喇被擄歸國為忠孝軍都統升總帥歸徳作亂盡誅大臣及近侍授樞宻副使叅知政事〉遂决意遷蔡宻詔蔡息陳潁便宜總帥烏庫哩鎬〈小字喀喇東北路招討司䕶衞岀身〉及征行總帥内族洛索〈時在息州〉各遣軍馬來迓俱諭以行期道路之約

遣烏庫哩富森如蔡〈十日〉

癸未詔左右司郎中烏庫哩富森〈字嘉甫正大四年策論進士〉如蔡督治巴納〈國俗呼行在為巴納〉因其州廨毋使擾民且令宻計軍馬芻糧之數初睢陽解圍〈固納破賽音濟蘇布哈軍子城亊在四日〉侍從官屬久苦飢窘聞蔡州城池堅固兵衆糧廣咸勸上南幸惟固納以去歲嘗從殿前都㸃檢内族色埒黙過蔡〈奉御出身時權叅政奉命約恒山公武仙赴援至鄭州敗績僅以身免走洛陽〉知其備禦不及睢陽力爭以為不可復令於衆曰敢言南遷者斬衆以固納為無君諷上使早為計上素不平固納遂以計誅之及其黨故叅政赫舍哩要赫德男阿里哈之𩔖至是遣富森出覘虛實則城池兵糧果不足恃富森以聞時上巳在道及抵蔡頗悔之至其受敵始以固納之言為然

叅政張天綱以亳州之變便宜遷授〈十八日〉

辛卯上發自歸徳舟行百餘里壬辰至亳癸巳南幸亳有鐵甲百副有司徵民負行仍備糗糧以資老㓜留吏部侍郎權叅政張天綱〈字正卿固安人崇慶二年詞賦進士〉左右司郎中王大濟〈字既洛閣門祗候出身〉董其事時亳人新附未安集慶軍節度使王進〈亳之黥兵以復亳授世襲千户節度本軍〉同知節度使事王賔〈字徳卿貞祐三年詞賦進士以與王進同復亳州授世襲穆昆穎州防禦兼見職〉復為事不法失軍民心鎮防軍有曰崔卉者率衆攻進等殺之城中大擾天綱以空名宣命授卉節度其餘遷授有差即令緩其負甲糧資之役郡人乃安天綱遣人馳奏且伏專擅之罪上是之

韓鐵珠溺水死〈二十一日〉

甲午户部侍郎韓鐵珠〈字伯堅燕京人奉御出身〉迎上於奉和縣之介溝雨潦積深溝澮交溢馬跌溺水死上聞而惜之初上之入歸德也命鐵珠趣恒山公仙來援〈仙姓武賜姓完顔權叅知政事時在鄧州〉仙既逗遛不行因留鐵珠聞崔立之變鐵珠求還歸德及蔡以路阻不進娶婦居焉其母妻時困汴梁人以為非聞其死者莫不快也

舒穆爾嵩拜上於馬前〈二十三日〉

丙申次新蔡縣之姜塞縣令舒穆爾嵩〈字企隆興定二年經義進士〉拜上於馬前上問嵩出身左右以經義乙科對因奏為禮部尚書兼翰林侍讀學士世勣之子也〈字進卿承安二年詞賦經義兩科進士〉時世勣亦扈從兵亂之後父子始相見上嘉之未幾授嵩應奉翰林文字以便養親

完顔錫里庫以應辦不職被决〈二十四日〉

丁酉次平輿蔡州觀察副使完顔錫里庫〈䕶衞出身〉以應辦不職决杖四十時平輿縣殘圯縣無一民百物必須取給於蔡怱遽之際實不能辦上意固安之而近侍左右有不容者互出惡語以恐官吏錫里庫懼而匿上怒因是有罸

上入蔡〈二十五日〉

戊戌上入蔡蔡之父老千餘羅拜於道伏地呼萬歲見上儀衞蕭條無不涕泣上亦歔欷者久之自上發歸德連日暴雨平地水數尺軍士漂没甚衆及入蔡始晴復數月大旱識者以為不祥

詔尚書省約會征進〈二十六日〉

己亥詔尚書省為書寄恒山公仙約㑹征進之期上覽書問宰臣誰為之尚書右丞兼樞宻副使仲德〈姓完顔後有傳〉對曰前應奉翰林文字王某也〈某丁憂居蔡州〉上曰朕即位時狀元耶即賜召見翌日授尚書省都事某辭以祖母䘮服未除不拜尋命起復授焉

兖王用安請幸山東〈二十九日〉

壬寅山東行省兖王用安〈姓國氏賜姓完顔仍附藉元名用安上易之小字耀爾〉知上欲遷蔡遣人以蠟書言其六不可大率以謂歸德環城皆水卒難攻擊蔡無此險一也歸德雖乏糧儲而魚芡〈音儉〉可以取足蔡若受圍廪食有限二也敵人所以去歸德者非畏我也縱之出而躡其後舍其難而就其易者攻焉三也蔡去宋境不百里萬一資敵兵糧禍不可解四也歸德不保水道東行猶可以去蔡蔡若不守去將安之五也時方暑雨千里泥淖聖體豐澤不便鞍馬倉卒遇敵非臣子所能救六也雖然陛下必欲去歸德莫如權幸山東山東富庶甲天下臣畧有其地東連沂海西接徐邳南扼盱楚北控淄齊若鑾輿少停臣仰賴威靈河朔之地可𫝊檄而定惟陛下審察上以其言示宰臣宰臣奏用安反復本無匡輔志此必叅議張介等議之〈字介甫平州人正大元年經義進士第一〉然業巳遷蔡無可議者遂寢

曲赦蔡州

秋七月癸卯朔曲赦蔡州境内制曰天方悔禍少寛北顧之憂人亦告勞爰啟南廵之議惟今蔡郡實古豫州干戈以來市井如故久以孤墉而抗敵出於衆力之輸勤及聞臨幸之初逾謹奉迎之禮人以至於垂泣朕亦為之慟懐宜霈恩私曲加慰浣自天興二年七月一日昧爽以前據蔡州管内支郡屬縣雜犯死罪以下並行釋免官吏軍民各覃恩兩重歸德以南經過去處曾經應辦者遷一官百姓逃亡户絶者抛下地土聽人恣耕並免差税自來拖欠官房地基軍須等錢俱免追徵連年兵饑多有暴露骸骨仰所在官司如法埋瘞嗚呼奉畜爾衆敢辭亳邑之遷時邁其邦尚獲周家之助咨爾有衆體予至懐故兹詔示想宜知悉

遣近侍宣諭州民

是日復遣近侍宣諭州民弛門禁通衆貨〈鎬之保蔡門禁甚嚴委用樵夫必識其面人有以錢出者十分中官收一分半以贍軍或有為上言之至是俱罷〉時敵兵去逺商旅頗行小民歡呼鼓舞以為復見太平公私宿釀一日皆盡

烏庫哩鎬等進職〈初三日〉

乙巳以銀青榮祿大夫蔡息陳潁等路便宜總帥兼鎮南軍節度使烏庫哩鎬為御史大夫總帥如故正奉大夫尚書吏部侍郎權叅知政事張天綱為御史中丞仍權叅政龍虎衞上將軍大司農卿内族藥師為鎮南軍節度使兼蔡州管内觀察使〈藥師行止在後〉

右丞仲德諫修見山亭〈初六日〉

戊申右丞仲德言自古人君遭難播越于外者必痛自刻苦過自貶損然後可以動天感人克復舊物昨臣朝退道逢民夫數百人荷畚〈音本器也〉挿杖數入宫問知將修見山亭〈在州東北〉及治葺同知衙以為遊息之所此必非陛下意殆近侍官諭有司為之臣愚以為不可敵人犯河南幾二年矣京師䧟没諸郡皆殘圯所保完者獨一蔡耳蔡之公廨固不及宫闕萬分之一方之野處露宿則為有餘况車駕將行之時已嘗勞民治之今兹不輟恐人心解弛不足以濟大事上遂命止之

富森等進職〈初七日〉

己酉以榮祿大夫遥授中京副留守兼尚書左右司郎中烏庫哩富森兼息州刺史權元帥左監軍行元帥府事金吾衞上將軍遥授同知歸德府事征行元帥權總帥内族洛索簽樞宻院事

盧進等以進物遷賞

青尖山盧進〈郾城之豪常為縣弓手青尖山屬舞陽旁近遷避者至萬家殺其長吏自稱招撫使以前開陜總帥府經歴范天保為副使〉遣范天保來朝仍進表叚三百疋及獐鹿脯茶蜜等物詔進充宣差招撫使賜之金牌天保加少中大夫同知息州事充元帥府經歴官〈天保字元質磁州滏陽人貞祐三年詞賦進士〉自此進物者甚衆皆量其多寡遷賞

仲德諫選室女〈初十日〉

壬子内侍殿頭宋規〈閹人之最賢者正大間以直諫稱〉宻奉詔與御史大夫鎬夫人富察氏選擇室女已得數人將進御右丞仲德言禮重内則詩本后妃所以承宗祧廣繼嗣也頃聞遣人求良家子以充後宫臣知陛下必不為色為社稷計耳然小民無知更相傳諷以謂汴京䧟没之後七廟乏祀兩宫播遷陛下行幸蔡州志圖刷恥然駐蹕以來不聞逺略而先求處女以示久居臣愚以為民愚而神不可不畏况征進有日艱于從行宜俟退敵更求配耦上諭㫖曰朕六宫散失左右無人或以蔡郡獨完故令採擇及承規誨敢不敬從今止留識解文義者一人餘皆放釋卿宜諒知之

詔荅恒山公仙請誅魏璠〈十三日〉

乙卯詔荅恒山公仙曰得卿奏章以魏璠專擅間諜君臣請誅之以厲其餘〈璠字邦彦渾源人貞祐二年詞賦進士〉朕非曲宥此人但以罪在赦前〈六月六日誅固納赦〉赦〈案此赦字疑衍文〉不可失信然朕遷蔡時棄之睢陽無復錄用矣初璠被命與其姪昌哥領忠孝軍數人〈昌哥充牌印丞應時權奉御忠孝軍提控柴榮等六人〉夜衝敵營徵仙入援璠至西山適仙與敵戰大敗軍潰璠矯制招集散亡至數千仙聞惡之及與語璠正色厲辭責仙不赴君父之難仙初不為動叅議王佐轉運使石玠等怒之深〈佐字之才真定故吏玠字子堅河中人崇慶二年詞賦進士後為仙所誅〉日夕交搆以謂璠請行時宻計不濟則刺殺之仙乃忌璠等拘於空谷中日給麥仁數升隆冬雪飛凍餒殊甚仙聞固納為變謂上已亡屢欲殺璠睢陽路通乃縱歸璠見上具道仙短尋仙亦遣人奏璠罪上雖嘉璠忠而重違仙請乃留璠以本官充歸德府元帥府經歴官復以此語詔荅仙〈璠本官翰林修撰〉

富森舒嚕負祖宗御容來〈十五日〉

丁巳前䕶衞富森舒嚕負太祖太宗及妃后御容五至自汴梁敇有司奉安於乾元寺一切禮儀務從省減左宣徽使温騰七十五〈本姓王賜姓兩宫太后之姊　案賜姓下有脫字兩宫句未詳〉奏奉安吉禮合無用樂上曰樂須太常奈何七十五曰市有優樂甚都姑假用之其孰曰不可時權左右司員外郎王鶚侍側上目之鶚進奏曰世俗之樂豈可施帝王之前乃止

富察世逹等來歸

是日前御史中丞富察世逹西面元帥把薩哈等及其家屬五十餘人自沃來歸〈世逹字正甫泰和三年策論進士把薩哈世襲穆昆嘗為防城元帥〉

賜尚書省米麥鹽麴〈十六日〉

戊午上以省院事繁終日不得休息詔有司量給歲賜錢為飲饌費宰臣以百官軍士俸薄固辭從之然月賜米麥鹽麴有差

劉昌祖請伐宋〈十八日〉

庚申扶溝縣招撫司知事劉昌祖〈字紹先貞祐三年經童出身〉上封事請大舉伐宋頗合上意〈大畧云官軍在前飢民在後南踐江淮西入巴蜀言雖辨義則疎矣〉上謂叅政天綱曰朕觀此人似可用卿可更為面詰觀其藴藉天綱與語不甚竒之然重違上言且恐阻礙賢路奏以為尚書省委差官

温騰察遜等奏恒山公無勤王心〈二十日〉

壬戌殿前左副都㸃檢温騰察遜〈行止在後〉近侍局直長𤓰爾佳安等〈字仁卿樞宻院令史出身〉約會恒山公廻奏仙軍士雖衆散漫山谷自營糧食無甚紀律且信其左右小人之言畧無勤王心但欲邀致主上挾之以自大耳上惡聞之然素知仙短内以察遜等言為是

NGHIÊN CỨU VỀ TRẬN NÚI TAM PHONG (TAM PHONG SƠN): DẤU CHẤM HẾT CHO TRIỀU ĐẠI NHÀ KIM

KIM SỬ VÕ TIÊN TRUYỆN CHÚ DỊCH (QUYỀN 118) (金史武仙傳注譯（卷118）注譯)

Liên kết có liên quan mật thiết

Kim Sử Hoàn Nhan Trần Hòa Thượng và Tặng Trấn Nam Vương Tiết Độ Sứ Lương Tá Bi Nguyên Sử Hoàn Nhan Hợp Đạt Truyện Kim Sử Di Lạt Bồ A Truyện

 Kim Sử quyển 118: Võ Tiên truyện (金史武仙合傳•卷118)

1. 武仙，威州人。或曰嘗為道士，時人以此呼之。貞祐二年，仙率鄉兵保威州西山，附者日眾，詔仙權威州刺史。興定元年，破石海於真定，宣差招撫使惟宏請加官賞，真授威州刺史，兼真定府治中，權知真定府事。遷洺州防禦使、兼同知真定府事，遙授河平軍節度使。興定四年，遷知真定府事，兼經略使，遙領中京留守，權元帥右都監。無何，封恆山公，以中山、真定府，沃、冀、威、鎮寧、平定州，抱犢寨，欒城、南宮縣隸焉。同時九府，財富兵強恆山最盛。

Võ Tiên, người Uy Châu. Có kẻ nói ông từng làm đạo sỹ, người bấy giờ đều vì ông là đạo sỹ mà gọi như thế. Năm Trinh Hựu thứ hai (12 tháng 2 năm 1214 đến 31 tháng 1 năm 1215), Tiên soái lĩnh hương binh bảo vệ ngọn núi phía Tây thuộc Vệ Châu, người theo ông ngày càng đông, chiếu cho Võ Tiên tạm làm Thứ Sử Uy Châu. Năm Hưng Định thứ nhất (2 tháng 10 năm 1217 đến 27 tháng 1 năm 1218), phá Thạch Hải ở (Phủ) Chân Định, Tuyên Sai Chiêu Võ Sứ Duy Hoành xin thăng quan cho ông, bèn chính thức thụ chức Uy Châu Thứ Sử, kiêm chức Chân Định Phủ Trị Trung, tạm giữ chức Tri Chân Định Phủ Sự. Dời làm Danh Châu Phòng Ngự Sứ, kiêm Đồng Tri Chân Định Phủ Sự, tạm nhận chức Hà Bình Quân Tiết Độ Sứ. Năm Hưng Định thứ tư (6 tháng 2 năm 1220 đến 24 tháng 1 năm 1221), đổi làm Chân Định Phủ Sự, kiêm Kinh Lược Sứ, tạm làm Lĩnh Trung Kinh Lưu Thủ, Quyền Nguyên Sư Hữu Đô Giám. Không lâu sau, phong tước Hằng Sơn Công, đem các nơi như Trung Sơn, Phủ Chân Định, Ốc Châu, Kí Châu, Uy Châu, Trấn Ninh Châu và Bình Định Châu, trại Bảo Độc, Loan Thành và huyện Nam Cung giao cho Võ Tiên quản lý. Đồng thời lập chín phủ, tài chính binh lực của Võ Tiên là mạnh nhất.

Kim Sử, Tuyên Tông Bản Kỷ, quyển 15 ghi:

興定元年，[...]春三月，乙未，先征山東兵接應苗道潤共復中都，而石海據真定叛，慮為所梗，乃集粘割貞、郭文振、武仙所部精銳與東平軍為掎角之勢，圖之。[...]庚子，攻霸州。甲辰，威州刺史武仙率兵斬石海及其党二百餘人，降葛仲、趙林、張立等軍，盡獲海僭擬之物。尋進仙權知真定府事。

Năm đầu Hưng Định, xuân, tháng ba, ất mùi (25 tháng 4 năm 1217), trước đây phái binh chinh Sơn Đông tiếp ứng cho Miêu Đạo Nhuận cùng khôi phục Trung Đô, nhưng Thạch Hải chiếm cứ Chân Định phản, lo rằng hắn sẽ làm tắc đường, bèn chiêu tập quân binh tinh nhuệ của Niêm Cát Trinh, Quách Văn Chấn, Võ Tiên cùng Đông Bình Quân hình thành thế giáp công, ý đồ đánh diệt Thạch Hải. Canh tí (30 tháng 4 năm 1217), công Bá Châu. Giáp thìn (4 tháng 5 năm 1217), Uy Châu Thứ Sử Võ Tiên soái lĩnh binh sĩ chém Thạch Hải cùng bè đảng hắn hơn hai trăm người, bắt quân của Cát Trọng, Triệu Lâm, Trương Lập đầu hàng, lấy được hết những vật mà Thạch Hải vượt danh phận mà chế tạo. Thăng chức cho Văn Tiên tạm làm Tri Chân Định Phủ Sự.

興定三年，九月，[...]壬子，真定招撫使武仙請給金銀符賞有功，從之。

Năm Hưng Định thứ ba, tháng chín, nhâm tí (29 tháng 10 năm 1219), Chân Định Chiêu Phủ Sứ Võ Tiên xin ban ngân phù cho kẻ có công, chấp thuận.

Kim Sử, Tuyên Tông Bản Kỷ, quyển 16 ghi:

四年，春，正月，[...]丙辰 (1 tháng 3 năm 1220)，以武仙遙領中京留守，進官一階。

Năm Hưng Định thứ tư, xuân, tháng giêng, bính thìn (1 tháng 3 năm 1220), cho Võ Tiên trên danh nghĩa nhậm chức Trung Kinh Lưu Thủ, thăng quan một cấp. 

八月，[...]丙戌 ，[...]恆山公武仙降大元。

Tháng tám, bính tuất (27 tháng 9 năm 1220), Hằng Sơn Công Võ Tiên ra hàng nhà Đại Nguyên.

2. 是歲，歸順於大元，副史天倪治真定。仙兄貴為安國軍節度使，史天祥擊之，貴亦歸順於大元。仙與史天倪俱治真定且六年，積不相能，懼天倪圖己，嘗欲南走。宣宗聞之，詔樞密院牒招之，仙得牒大喜。正大二年，仙賊殺史天倪，複以真定來降。天元大將笑乃䚟討仙，仙走。閱月，乘夜複入真定，笑乃泬複擊之，仙乃奔汴京。五年，召見，哀宗使樞密判官白華導其禮儀，複封為恆山公，置府衛州。七年，仙圍上黨，已而大兵至，仙遁歸。未幾，衛州被圍，內外不通。詔平章政事合達、樞密副使蒲阿救之，徙仙兵屯胡嶺關，扼金州路。

Cũng năm ấy (tức Hưng Định năm thứ tư, Võ Tiên quy hàng Đại Nguyên, giúp Sử Thiên Nghê quản lý phủ Chân Định. Anh của Tiên là Võ Quý làm An Quốc Quân Tiết Độ Sứ, Sử Thiên Tường đánh ông ta, Quý cũng quy thuận nhà Đại Nguyên. Tiên cùng Sử Thiên Nghê quản trị Chân Định gần sáu năm, lâu ngày không hòa hợp, sợ Thiên Nghê muu tính hại mình, lại muốn trốn về Nam. (Kim) Tuyên Tông biết được, chiếu cho Khu Mật Viện soạn điệp thư chiêu hồi Tiên, Tiên có được điệp thư liền rất mừng. Năm Chính Đại thứ hai (9 tháng 2 năm 1225 đến 29 tháng 1 năm 1226), Tiên giết hại Sử Thiên Nghê, lấy lại phủ Chân Định đem hàng. Đại tướng nhà Nguyên Tiếu Nãi Đãi thảo phạt Tiên, Tiên bỏ trốn. Qua một tháng, thừa lúc đêm tối lại vào phủ Chân Định, Tiếu Nãi Quyết lại đánh ông một lần nữa, Tiên bèn bỏ trốn đến Biện Kinh. Năm thứ năm (8 tháng 2 năm 1228 đến 26 tháng 1 năm 1229), chiêu vời đến gặp, Ai Tông sai Khu Mật Phán Quan Bạch Hoa chỉ đạo lễ nghĩ, phong cho Tiên một lần nữa làm Hằng Sơn Công, đặt phủ ở Vệ Châu. Năm thứ bảy (16 tháng 1 năm 1230 đến 3 tháng 2 năm 1231), Tiên vây Thượng Đảng, không lâu sau đại quân (Mông Cổ) đến, Võ Tiên bỏ trốn quay về. Không lâu sau, thành Vệ Châu bị bao vây, trong ngoài không thông nhau. Chiếu cho Bình Chương Chính Sự Hoàn Nhan Hợp Đạt, Khu Mật Viện Phó Sứ Bồ A cứu viện, dời quân của Võ Tiên đến đồn ở cửa Hồ Lĩnh Quan, phòng thủ đường đến Kim Châu.

Kim Sử, Tuyên Tông Bản Kỷ, quyển 16 ghi:

元光[...]二年，五月，[...]。丙午，復河中府及榮州，遣人持檄招前恆山公武仙。

Năm thứ hai Nguyên Quang, tháng năm, bính ngọ (6 tháng 4 năm 1223), khôi phục lại Hà Trung và Vinh Châu, sai người cầm hịch văn chiêu hàng Hằng Sơn Công Võ Tiên ngày trước. (Lúc này Võ Tiên phản Mông Cổ theo Kim).

3. 八年十一月，大元兵涉襄漢，合達、蒲阿駐鄧州，仙由荊子口會鄧州軍。天興元年正月丁酉，合達、蒲阿敗績於三峰山，仙從四十餘騎走密縣，趨禦寨，都尉烏林答胡土不納，幾為追騎所得。乃舍騎，步登嵩山絕頂清涼寺，謂登封蘭若寨招撫使霍琢僧秀曰：「我豈敢入汴京。一旦有急，縛我獻大國矣。」遂走南陽留山，收潰軍得十萬人，屯留山及威遠寨。立官府，聚糧食，修器仗，兵勢稍振。

Năm thứ tám, tháng mười một (26 tháng 11 năm 1231 đến 24 tháng 12 năm 1231), quân Đại Nguyên vượt sông Tương và sông Hán, Hợp Đạt và Bồ A đồn trú ở Đặng Châu. Võ Tiên theo đường cửa Kinh Tử khẩu đến Đặng Châu hội quân. Năm Nguyên Hưng thứ nhất, tháng giêng, đinh dậu (8 tháng 2 năm 1232), Hợp Đạt và Bồ A đại bại ở núi Tam Phong Sơn, Tiên cùng hơn bốn mươi quân kỵ chạy vào huyện Mi, đi nhanh đến toán quân thủ doanh trại. Đô Úy Ô Lâm Đáp Hồ Sĩ không cho vào, xém nữa bị quân kỵ (Mông Cổ) truy tới. Bèn rời bỏ kỵ bộ lên đỉnh cao nhất núi Tung Sơn chùa Thanh Lương Tự, nói với Đăng Phong Lan Nhược Trại Chiêu Phủ Sứ Hoắc Trác Tăng Tú rằng: "Ta sao dám về Biện Kinh. Một khi ngôi thành ấy cáo cấp, ắt sẽ trói ta lại đem dâng cho đại quốc (tức Mông Cổ). Bèn trốn đến Lưu Sơn ở Nam Dương, thâu phục tàn binh cả thảy mười vạn người, đồn ở Lưu Sơn và trại Uy Viễn. Lập quan phủ, tích góp lương thực, sửa xanh binh khí, binh thế hơi lên một chút.

Kim Sử, Ai Tông Bản Kỷ, quyển 17 ghi:

正大二年，夏四月辛卯朔，恆山公武仙自真定府來奔。

Năm Chính Đại thứ hai, mùa hạ, tháng tư, tân mão ngày mùng một (9 tháng 5 năm 1225), Hằng Sơn Công Võ Tiên tự Chân Định đến hàng.

正大七年，八月，大元兵圍武仙于舊衛州。

Năm Chính Đại thứ bảy, tháng tám (9 tháng 9 đến 7 tháng 10 năm 1230), quân Đại Nguyên vây Võ Tiên ở Vệ Châu cũ.

十二月己未，葬明惠皇后。河中府破，權簽樞密院事草火訛可死之，元帥板子訛可提敗卒三千走閿鄉。詔赦將佐以下，杖訛可二百以死。合達、蒲阿率諸軍入鄧州，楊沃衍、陳和尚、武仙皆引兵來會。出屯順陽。

Tháng mười hai, kỷ mùi (1 tháng 1 năm 1232), Hoàng Hậu Minh Huệ qua đời. Hà Trung Phủ bị phá, Quyền Thiêm Xu Mật Viện Sự Thảo Hỏa Ngoa Khả chết ở đấy, Nguyên Soái Bản Tử Ngoa Khả dẫn bại binh ba nghìn người chạy về Văn Hương. Chiếu xá tội cho tướng tá trở xuống, đánh gậy Ngoa Khả hai trăm lần chết. Hoàn Nhan Hợp Đạt và Di Lạt Bồ A soái lĩnh chư quân vào thành Đặng Châu. Dương Ốc Diễn, Hoàn Nhan Trần Hòa Thượng và Võ Tiên đều dẫn binh đến hội. Ra đồn Thuận Dương.

天興元年，春正月，丁酉 ，大雪。大元兵及兩省軍戰鈞州之三峰山，兩省軍大潰，合達、陳和尚、楊沃衍走鈞州，城破皆死之。樞密副使蒲阿就執，尋亦死。武仙走密縣。自是，兵不復振。

Đinh dậu (8 tháng 2 năm 1232), tuyết lớn. Quân Đại Nguyên cùng hai Hành Tỉnh (tức Bồ A và Hợp Đạt) chiến ở núi Tam Phong gần Quân Châu, hai Hành Tỉnh đại bại, quân tan vỡ lớn. Hợp Đạt, Trần Hòa Thượng, Dương Ốc Diễn chạy vào Quân Châu. Thành bị phá, đều chết ở đấy. Khu Mật Viện Phó Sứ Di Lạt Bồ A bị bắt, sau đó ít lâu cũng chết. (Hằng Sơn Công) Võ Tiên chạy vào huyện Mi. Tự đó thế quân không lên nổi nữa.

4. 三月，汴京被圍，哀宗以仙為參知政事、樞密副使，河南行省，詔與鄧州行省思烈合兵入救。八月，至密縣東，遇大元大將速不䚟兵過之，仙即按軍眉山店，報思烈曰：「阻澗結營待仙至俱進，不然敗矣。」思烈急欲至汴，不聽，行至京水，大兵乘之，不戰而潰。仙亦令其軍散走，期會留山，仙至留山，潰軍至者益眾。哀宗罷思烈為中京留守，詔仙曰：「思烈不知兵，向使從卿阻澗之策，豈有敗哉。軍務一以付卿，日夕以待，戮力一心，以圖後舉。」十一月，遣刑部主事烏古論忽魯召仙，仙不欲行，乃上疏陳利害，請緩三月，生死入援。

Tháng ba (21 tháng 3 năm 1232 đến 21 tháng 4 năm 1232), thành Biện Kinh bị vây, Ai Tông cho Võ Tiên làm Tham Tri Chính Sự, Khu Mật Phó Sứ, Hà Nam Hành Tỉnh, chiếu cùng Đặng Châu Hành Tỉnh Tư Liệt hợp binh đến cứu. Tháng tám (18 tháng 8 năm 1232 đến 15 tháng 9 năm 1232), đến phía đông huyện Mi, gặp phải đại tướng Đại Nguyên Tốc Bất Đãi (tức Tốc Bất Đài Subutai) cũng đi qua chỗ này, Tiên liền dừng quân ở Mi Sơn Điếm, báo cho Tư Liệt rằng: "Cho chặn suối rồi kết doanh trại đợi Tiên đến hẵng tiến, nếu không thất bại đấy." Tư Liệt trong lòng muốn đến Biện Kinh gấp, không nghe. Hành quân đến Kinh Thủy, đại quân (Mông Cổ) thừa cơ, quân của Tư Liệt không đánh mà tan. Tiên cũng lệnh quân mình giải tán bỏ chạy, hẹn họp nhau ở Lưu Sơn. Tiên đến Lưu Sơn, tàn quân kéo tới ngày một đông. Ai Tông bãi Tư Liệt làm Trung Kinh Lưu Thủ, chiếu cho Võ Tiên rằng: "Tư Liệt không biết việc binh, trước nếu theo kế sách của khanh cho chặn suối, thì làm gì có chuyện thất bại. Nay việc quân đều giao hết cho khanh, (trẫm) ngày đêm đợi khanh, mong khanh dồn hết tâm lực để tính chuyện mai sau." Tháng mười một (14 tháng 12 năm 1232 đến 11 tháng 1 năm 1233), sai Hình Bộ Chủ Sự Ô Cổ Luận Hốt Lỗ vời Tiên đến, Tiên không muốn đi, bèn dâng sớ trần tình lợi hại, xin hoãn ba tháng, rồi sẽ sống chết đến cứu.

Kim Sử, Ai Tông Bản Kỷ, quyển 17 ghi:

天興元年，六月，丁丑，恆山公武仙殺士人李汾。

Năm thứ nhất Thiên Hưng, tháng tám, đinh sửu (17 tháng 7 năm 1232), Hằng Sơn Công Võ Tiên giết sĩ nhân Lý Phần.

七月丙午，參知政事完顏思烈、恆山公武仙、鞏昌總帥完顏忽斜虎率諸將兵自汝州入援，以合喜為樞密使，將兵一萬應之，命左丞李蹊勸諭出師，乃行。

Tháng bảy, bính ngọ(15 tháng 8 năm 1232), Tham Tri Chính Sự Hoàn Nhan Tư Liệt, Hằng Sơn Công Võ Tiên, Củng Xương Tổng Soái Hoàn Nhan Hốt Tà Hổ soái lĩnh chư tướng chư binh tự Nhữ Châu đi vào kinh thành cứu viện, cho Hoàn Nhan Hợp Hỉ làm Khu Mật Sứ, lĩnh binh một vạn tiếp ứng, mệnh Tả Thừa Lý Hề khuyến dụ xuất quân, bèn đi.

八月，辛亥，完顏思烈遇大元兵于京水，遂潰，武仙退保留山，思烈走禦寨，中京元帥左監軍任守貞死之。

Tháng tám, tân hợi (20 tháng 8 năm 1232), Hoàn Nhan Tư Liệt gặp quân Đại Nguyên ở Kinh Thủy, sau đó tan vỡ, Võ Tiên rút lui bảo vệ Lưu Sơn, Tư Liệt chạy đến Ngự Trại, Trung Kinh Nguyên Soái Tả Giám Quân Nhâm Thủ Trinh chết ở đấy.

5. 初，思烈至鄭州，承制授宣差總領黃摑三合五朵山一帶行元帥府事、兼行六部尚書。及仙還留山，惡三合權盛，改為征行元帥，屯比陽。三合怨仙奪其權，乃歸順於大元，大將速不䚟署三合守裕州。三合乃詐以書約仙取裕州，可以得志。仙信之。三合乃報大元大將，遣兵夾擊，敗仙于柳河，仙跳走聖朵寨。

Trước đó, Tư Liệt đến Trịnh Châu, Thừa Chế Thụ Tuyên Sai Tổng Lĩnh Hoàng Quách Tam Hợp làm Nguyên Soái cả một dãi đất gồm Ngũ Đóa Sơn, kiêm Lục Bộ Thượng Thư. Đến khi Võ Tiên lui về Lưu Sơn, ghét Tam Hợp quyền to chức trọng, bèn đổi Tam Hợp làm Chinh Hành Nguyên Soái, đồn ở Bỉ Dương. Tam Hợp sở Tiên đoạt lấy quyền bính của mình, bèn quy thuận nhà Đại Nguyên, Đại Tướng Tốc Bất Đãi tạm cho Tam Hợp phòng thủ Dự Châu. Tam Hợp bèn ra kế trá hàng, gửi thư ước hẹn với Tiên chiếm lấy Dự Châu, có thể mãn nguyện chí nguyện. Võ Tiên tin lời y. Tam Hợp bèn báo cho Đại Nguyên Tướng Quân biết, liền sai quân đánh kẹp lại, đánh bại Võ Tiên ở Liễu Hà, Tiên bỏ chạy đến Thánh Đóa Trại.

Kim Sử, Ai Tông Bản Kỷ, quyển 18 ghi:

十二月，乙酉，擢魏璠翰林修撰，如鄧州招武仙入援。

Tháng mười hai, ất dậu (21 tháng 1 năm 1233), đề bạt Ngụy Phan làm Hàn Lâm Tu Soạn, đi đến Đặng Châu chiêu dụ Võ Tiên về kinh cứu viện.

6. 初，沈丘尉曹政承制召兵西山，裕州防禦使李天祥不用命，政斬之以徇。仙至聖朵，謂政曰：「何故擅誅吾將？」政曰：「天祥違詔，逗遛不行，政用便宜斬之。」仙怒曰：「今日宣差來起軍，明日宣差來起軍，因此軍卒戰亡殆盡矣。自今選甚人來亦不聽，且教兒郎輩山中休息。」又曰：「天祥果有罪，待我來處置，汝何人，輒敢殺之！」政曰：「參政柳河失利，不知存亡，天祥違詔，何為不殺？」仙大怒，叱左右奪政所佩銀牌，令總領楊全械系之。會赦，猶囚之，及仙敗，始得釋，與楊全俱降宋。

Trước đó, Trầm Khâu Úy là Tào Chính thừa chiếu chỉ đi chiêu binh ở Sơn Tây, Dự Châu Phòng Ngự Sứ Lý Thiên Tường không nghe lệnh, Chính chém y để răn đe. Võ Tiên đến Thánh Đóa, nói với Chính rằng: "Vì cớ làm sao tự ý giết tướng của ta?" Chính trả lời rằng: "Thiên Tường vi mệnh thánh thượng, chần chừ không đi, Chính theo chiếu mệnh chém hắm." "Võ Tiên nổi giận nói: "Hôm nay quan tuyên sai đến đòi xuất quân, ngày mai quan tuyên sai đến đòi xuất quân, do vậy mà quân sỹ chết trận gần hết rồi. Tự nay về sau bất cứ chọn ai đến cũng không nghe, còn bây giờ tạm lệnh cho các ngươi vào trong núi nghỉ ngơi." Tiên lại nói: "Thiên Tường quả như có tội, thì đợi ta đến xử trí, ngươi là ai mà dám giết hắn?" Tào Chính nói: "Tham Tri thất lợi ở Liễu Hà, không biết còn sống hay đã chết, Thiên Tường dám trại mệnh, tại sao không giết?" Võ Tiên nổi giận lôi đình, quát cho tả hữu đoạt lấy kim bài mà Chính đang đeo, lệnh cho Tổng Lĩnh Dương Toàn đeo gông cùm và trói y lại. Đến khi đại xá, vẫn giam Tào Chính. Tới lúc Tiên thất bại, mới được phóng thích, cùng Dương Toàn hàng Tống.

7. 是時，哀宗走歸德，遣翰林修撰魏璠間道召仙。行至裕州，會仙敗于柳河，璠矯詔招集潰軍以待仙，仙疑璠圖已。二年正月，仙閱兵，選鋒尚十萬，璠曰：「主上旦夕西首望公，公不宜久留於此。」仙怒，幾殺璠。璠及忽魯剌還歸德，仙乃奏請誅璠，哀宗不聽，以璠為歸德元帥府經歷官。璠字邦彥，渾源人，貞祐二年進士雲。

Bấy giờ, Ai Tông chạy vào Quy Đức, sai Hàn Lâm Tu Soạn Ngụy Phan giữa đường cho vời Tiên đến. Đi đến Dự Châu, gặp lúc Tiên bại trận ở Liễu Hà, Ngụy Phan làm giả chiếu hoàng thượng cho chiêu tập tàn quân để đợi Tiên, Tiên nghi rằng Phan đang mưu tính hại mình. Năm thứ hai, tháng giêng (13 tháng 3 năm 1233 đến 10 tháng 4 năm 1233), Võ Tiên duyệt binh, quân tiền phong còn mười vạn, Phan nói: "Chúa thượng sớm tối vọng phía Tây mong mỏi ông, ông không nên lưu lại ở đây lâu." Võ Tiên nổi giận, xuyết giết chết Phan. Phan cùng Hốt Lỗ Lạt quay về Quy Đức, Tiên bèn tấu xin giết Ngụy Phan, Ai Tông không nghe, cho Ngụy Phan làm Quy Đức Nguyên Soái Phủ Kinh Lịch Quan. Phan tự là Bang  Ngạn, người ở Hồn Nguyên, đậu tiến sỹ năm Trinh Hựu thứ hai (12 tháng 2 năm 1214 đến 31 tháng 1 năm 1215).

8. 仙部將董祐有戰功，詔賜虎符，仙畏其逼己，久不與佩。祐憾之，乃結官奴欲殺仙，猶豫未敢發。近侍局使完顏四和有謀敢斷，嘗徵兵鄧州，圉牧使移剌呆合有異志。四和以計誅之。祐使謂四和曰：「仙終不肯入援，祐等位卑，力不能誅，惟君為國家圖之。」四和曰：「已殺呆合，複殺武仙，他日使者來，人誰肯信。」不從。仙知祐嘗有此謀，使祐使河北，其後竟殺之。

Bộ tướng của Võ Tiên là Đổng Hựu có chiến công nên được chiếu tặng hổ phù. Tiên sợ y bức ép mình, lâu ngày không đưa cho đeo. Hựu oán giận Tiên, bèn cấu kết với Quan Nô muốn giết Tiên, còn do dự chưa dám làm. Cận Vệ Cục Sứ là Hoàn Nhan Tứ Hòa có mưu trí quyết đoán, từng trưng binh ở Đặng Châu, Ngữ Mục Sứ Di Lạt Bảo Hợp có chí hướng khác.  Tư Hòa tính giết Bảo Hợp. Đổng Hựu sai người đến nói Tư Hòa rằng: "Võ Tiên rốt cục không chịu xuất quân ứng cứu, bọn Hựu chúng tôi chức thấp, lực không đủ để giết y, chỉ có ông là vì quốc gia giết hắn mà thôi." Tứ Hòa đáp lại rằng: "Đã giết Bảo Hợp, giờ lại giết Võ Tiên, ngày khác sứ giả đến, người ai dám tin nữa?" Bèn không làm. Võ Tiên biết Đổng Hựu có âm mưu như thế, sai Hựu đi sứ Hà Bắc, về sau rốt cục giết y.

9. 三月，仙以聖朵軍食不足，徙軍鄧州，仰給于鄧州總帥移剌瑗。鄧州倉廩亦乏，乃分軍新野、順陽、淅川就食民家。遣講議官硃概、劉琢往襄陽，借糧于宋制置使史嵩之。琢、概持兩端，畏留，乃以情告史嵩之曰：「仙兵勢不復振矣。」且曰：「名為借糧，實欲納款，待將軍一諾耳。」嵩之以為實然，遣田俊持書報仙。四月，仙遣大理少卿張伯直取糧於襄陽，屯軍小江口以待之。嵩之聞張伯直至大喜，謂仙送款矣，發書乃謝狀也，大怒，留伯直不遣。

Tháng ba (11 tháng 4 đến 10 tháng 5 năm 1233), Võ Tiên vì quân lương ở Thánh Đóa không đủ, dời quân về Đặng Châu, xin lương thực của Đặng Châu Tổng Soái Di Lạt Viện. Thương lẫm (kho lương) ở Đặng Châu cũng thiếu, bèn phân quân đến Tân Dã, Thuận Dương, Tích Xuyên đòi lương thực ở nhà dân, sai Giảng Nghị Quan Chu Khái, Lưu Trác đến Tương Dương mượn lương của Chế Trí Sứ Sử Tung Chi. Trác và Khái do dự hai lòng, sợ bị giữ lại, bèn lấy sự tình báo cho Sử Trung Chi rằng: "Binh của Võ Tiên thế không thể lên nữa rồi." Còn nói: "Trên danh nghĩa là mượn lương, thực ra là muốn quy phục (Tống triều), chỉ chờ một tiếng từ phía tướng quân." Trung Chi cho thế là thực, bèn sai Điền Tuấn cầm thư đến báo cho Tiên. Tháng tư (11 tháng 5 đến 9 tháng 6 năm 1233), Tiên sai Đại Lý Thiểu Khanh Trương Bá Trực lấy lương thực ở Tương Dương, đồn quân ở Tiểu Giang Khẩu để đợi ông ta. Trung Chi nghe nói Trương Bá Trực đến hết sức mừng rỡ, tưởng rằng Tiên đến quy thuận, mở thư ra thì chỉ thấy lời cám ơn từ tờ điệp trạng, nổi giận đùng đùng, lưu Bá Trực ở lại không cho quay về.

Kim Sử, Ai Tông Bản Kỷ, quyển 18 ghi:

二年，乙卯，遣魏璠征武仙兵。

Năm thứ hai, ất mão (19 tháng 8 năm 1233), sai Ngụy Phan trưng tập quân của Võ Tiên.

辛酉，武仙劫將士，謀取宋金州，至淅水眾潰。行六部尚書盧芝、侍郎石玠謀歸蔡州，仙追芝不及，遂殺玠。

Tân dậu (25 tháng 8 năm 1233), Võ Tiên bức ép tướng sỹ, mưu lấy Kim Châu của nhà Tống, đến Tích Xuyên quân chúng ly tán bỏ trốn. Hành Lục Bộ Thượng Thư Lô Chi và Thị Lang Thạch Giới mưu quay về Thái Châu, Truy truy bắt Lô Chi không kịp, bèn giết Thạch Giới.

10. 仙自順陽入鄧州，移剌瑗畏逼，以女女仙，仙不疑，納之，乃還順陽。鄧州糧盡，瑗終疑仙。五月，瑗舉城降宋。嵩之益知仙軍虛實，使孟珙率兵五千襲仙軍于順陽。是時，仙令士卒刈麥供軍，未至二里許，始覺，仙率帳下百餘人迎擊之，孟珙不敢前。俄頃，軍士稍集，有五六百人，大敗珙軍。珙與數百人脫走，生擒其統制、統領數十人，獲馬千餘。至是，概、琢妄謂將納款於嵩之之語泄矣，仙皆誅之。

Võ Tiên từ Thuận Dương vào Đặng Châu, Di Lạt Viện sợ bị bức ép, lấy người con gái gả cho Tiên, Tiên không nghi ngờ gì, thâu nhận cô ấy, rồi quay về Thuận Dương. Đặng Châu hết lương, Di Lạt Viện rốt cục nghi ngờ Võ Tiên. Tháng năm (10 tháng 6 đến 8 tháng 7 năm 1233), Viện dâng thành hàng Tống. Sử Trung Chi  biết thêm tình hình hư thực trong quân của Tiên, bèn sai Mạnh Củng soái lĩnh năm nghìn đánh úp quân Tiên ở Thuận Dương. Lúc bấy giờ, Tiên lệnh cho sĩ tốt cắt lúa cung ứng cho quân đội, chưa đến khoảng chừng hai lý (cách quân Tống của Mạnh Củng) mới phát giác ra. Tiên soái lĩnh hơn trăm người dưới trướng đón đánh chúng, Mạnh Củng không dám tiến lên phía trước. Không lâu sau, quân sỹ tập trung hơi đông, có năm sáu trăm người, liền đánh cho đại bại quân Củng. Củng cùng khoảng trăm người chạy thoát. Tiên bắt được thống chế nhà Tống, người mà thống lĩnh khoảng mười người, bắt được ngựa hơn nghìn con. Đến lúc này, việc Khái và Trác nói dối với Sử Trung Chi rằng Tiên sẽ hàng bị lộ ra ngoài, Tiên giết hết hai người.

11. 移剌瑗本名粘合，字廷玉。世襲契丹猛安，累功鄧州便宜總帥。既至襄陽，使更姓名，稱歸正人劉介，具將校禮謁制置使。瑗大悔恨，明年三月，疽發背死。

Di Lạt Viện vốn tên là Niêm Hợp, tự là Đình Ngọc. Thế tập mưu khắc Khiết Đan, nhiều lần lập công nên nhậm chức Đặng Châu Biên Nghi Tổng Sư. Khi đến Tương Dương rồi, bị sai phải thay tên đổi họ, gọi ông là người quy chính Lưu Giới, lấy lễ của tương giáo bái kiến chế trí sứ. Viện hối hận, năm sau tháng ba, nhọt trên lưng phát ra mà chết. ()

() Nguyên văn là 疽發背死, có lẽ mượn từ Sử Ký, Hạng Võ Bản Kỷ: 范增行未至彭城, 疽發背而死. Phạm Tăng chưa tới Bành Thành, ung nhọt trên lưng phát mà chết.

12. 孟珙雖敗而去，仙懼宋兵複來，七月，徙淅川之石穴。是時，哀宗在蔡州，遣近侍兀顏責仙赴難，詔曰：「朕平日未嘗負卿，國家危難至此，忍擁兵自恃，坐待滅亡邪？」將士聞之，相視哽咽，皆願赴難與國同生死。仙懼眾心有變，乃殺馬牛，與將士三千人歃血盟誓，不負國家，眾乃大喜。無何，仙複謂眾曰：「蔡州道梗，吾兵食少，恐不能到。且蔡不可堅守，縱到亦無益。近遣人覘視宋金州，百姓據山為柵極險固，廣袤百里，積糧約三百萬石。今與汝曹共圖之，可不勞而下，留老弱守此寨以為根本，然後選勁勇趨蔡，迎上西幸，未晚也。」眾未及應，即令戒行李。取淅川溯流而上，山路險阻，霖雨旬日水湍悍，老幼溺死者不可勝數，糧食絕，軍士亡者八九。仙計無所出，八月，乃由荊子口東還，自內鄉將入聖朵寨，至峽石左右八疊秋林，聞總領楊全已降宋，留秋林十日乃遷大和。九月，至黑穀泊，進退失據，遂謀北走，行部尚書盧芝、侍郎石玠不從。

Mạnh Củng tuy thất bại bỏ chạy, nhưng Tiên vẫn nghi Tống binh có thể lại đến. Tháng bảy (8 tháng 7 đến 5 tháng 9 năm 1233), dời đến Thạch Huyệt thuộc Tích Xuyên. Lúc bấy giờ, Ai Tông đang ở Thái Châu, sai Cận Thị Ngột Nhan trách Võ Tiên không hành quân cứu nguy, chiếu rằng: "Trẫm thường ngày chưa từng phụ khanh, quốc gia nguy nan đến như vậy mà khanh vẫn án binh tự cố thủ, chẳng nhẽ ngồi đợi diệt vong sao?" Tướng sỹ biết được nghẹn ngào nhìn nhau, đều nguyện cứu nguy cho quốc gia, cùng nhau sống trọn chết trọn. Tiên sợ trong quân có biến, bèn giết ngựa và bò, đưa cho tướng sỹ ba nghìn người để uống máu minh thệ (ăn thề), quyết không phụ quốc gia. Quân chúng mừng rỡ. Chốc sau, Võ Tiên lại nói với chúng rằng: "Thái Châu đường đi ngăn trở, binh quân ta ít lương, sợ không thể tới. Hơn nữa Thái Châu không thể thiết lập phòng vệ chắc chắn, có đến được cũng vô ích. Gần đây ta sai người dòm ngó Kim Châu của nước Tống, bách tính dựa vào núi làm sách (hành rào bằng gỗ, có lẽ tre) cực kỳ hiểm trở kiên cố, đất rộng trăm lý, tích lương thực khoảng ba trăm vạn thạch. Nay cùng các ngươi cùng mưu lấy chỗ ấy, có thể không mệt nhọc mà hạ được, lưu những người già yếu lại ở trại này để làm căn cứ, rồi sau đó tuyển quân tinh nhuệ dũng cảm đến Thái Châu, đón hoàng thượng về phía tây, như thế cũng không muộn vậy." Quân sỹ chưa kịp đáp, lập tức lệnh chuẩn bị hành lý, ngược dòng Tích Xuyên mà đi lên, đường núi hiểm trở, mưa dầm dề nhiều ngày mà nước chảy xiết, người già trẻ nhỏ chết không biết bao nhiêu mà kể, lương thực hết, quân sỹ đào vong () hết tám chín phần. Võ Tiên liệu thấy không có nơi nào thoát ra. Tháng tám (9 tháng 6 đến 4 tháng 10 năm 1233), bèn từ Kinh Tử Khẩu quay về phía đông, từ Nội Hương đi vào Thánh Đóa Trại, đến gần Hiệp Thạch gần Bát Điệp thuộc Thu Lâm thì được tin Tổng Lĩnh Dương Toàn đầu hàng nhà Tống, lưu lại ở Thu Lâm mười ngày rồi dời đến Đại Hòa. Tháng chín (5 tháng 10 đến 3 tháng 11 năm 1233), đến Hắc Cốc Bạc, tiến thoái lưỡng nan, bèn mưu trốn ra phía Bắc. Hành Bộ Thượng Thư Lô Chi và Thị Lang Thạch Giới không theo.

13. 芝字庭瑞，河東人，任子補官，以西安軍節度使行尚書。玠字子堅，河中人，崇慶二年進士，以汝州防禦使行侍郎。二人相與謀曰：「吾等知仙不恤國家久矣。諫之不從，去之未可，事至今日，正欠蔡州一死耳。假若不得到蔡州，死於道中，猶勝死於仙也。」既去，仙始覺，追玠殺之。芝走至南陽，為土賊所害。

Lô Chi tự là Đình Đoan, người Hà Đông, vì cha làm quan mà mình được bổ nhiệm chức quan, được làm Tây An Quân Tiết Độ Sứ Hành Thượng Thư. Thạch Giới tự là Kiên, người Hà Trung. Đỗ tiến sỹ năm Sùng Khánh thứ hai (1213), làm Nhữ Châu Phòng Vệ Sứ Hành Thị Lang. Hai người cùng tính với nhau rằng: "Bọn mình đều biết Tiên không lo cho vận nước từ lâu rồi. Can gián hắn không theo, nay chưa thể rời khỏi hắn, sự tình đến nỗi như hôm nay, còn nợ một mạng ở Thái Châu. Giả thử như không đến được THái Châu mà chết giữa được, cũng còn hơn chết trong tay Tiên vậy." Bèn bỏ trốn. Tiên mới phát giác, truy giết Giới. Lô Chi trốn vào Nam Dương, bị sĩ tốt bức hại.

14. 甲午，蔡州破。糧且盡，將士大怨，皆散去。仙無所歸，乃從十八人北渡河，又亡五人。五月，趨澤州，為澤之戍兵所殺。

Giáp ngọ, thành Thái Châu bị phá. Lương cũng hết, tướng sỹ nổi giận, đều bỏ đi li tán hết. Võ Tiên không chỗ nào quay về, bèn theo mười tám người vượt sông ra Bắc, lại tẩu thoát hết năm người. Tháng năm, đến Trạch Châu, bị quân thú Trạch Châu giết.